Franz von Papen to postać, której nazwisko jest nierozerwalnie związane z upadkiem Republiki Weimarskiej i dojściem Adolfa Hitlera do władzy. Był politykiem, który uważał się za mistrza intrygi, lecz ostatecznie okazał się pionkiem w grze, którą sam pomógł rozpocząć. Jego życiorys to historia o tragicznym błędzie w ocenie sytuacji, który miał katastrofalne skutki dla Niemiec i całego świata.

Życiorys: arystokrata, oficer, konserwatysta

Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen, urodzony 29 października 1879 roku w Werl, pochodził z zamożnej, katolickiej rodziny szlacheckiej z Westfalii, co ukształtowało jego konserwatywne i monarchistyczne poglądy. Zgodnie z tradycją swojej klasy, Papen rozpoczął karierę jako zawodowy żołnierz.

Przed I wojną światową pełnił funkcję attaché wojskowego w Waszyngtonie (USA) i Meksyku, gdzie zyskał reputację intryganta i szpiega. Został nawet wydalony ze Stanów Zjednoczonych w 1915 roku za działalność sabotażową. Po powrocie do kraju służył jako dowódca batalionu na froncie zachodnim, a następnie na Bliskim Wschodzie.

Po zakończeniu wojny i rewolucji w Niemczech, Papen odszedł z armii i zaangażował się w politykę, dołączając do katolickiej Partii Centrum (Zentrum). W latach 1921–1932 był deputowanym do pruskiego Landtagu (parlamentu), reprezentującym konserwatywne skrzydło partii. Wyróżniał się jednak skłonnością do działania wbrew linii partyjnej, co ostatecznie doprowadziło do jego politycznej izolacji wewnątrz Zentrum.

Działalność publiczna: kanclerz i grabarz demokracji

Prawdziwy rozkwit, a zarazem początek jego upadku, nastąpił w 1932 roku. W czerwcu tego roku, po dymisji rządu Heinricha Brüninga, prezydent Paul von Hindenburg, z którym Papen cieszył się zaufaniem, mianował go kanclerzem Rzeszy. Było to zaskoczenie dla wszystkich, ponieważ Papen nie miał poparcia w Reichstagu. Jego gabinet, nazywany "Gabinetem Baronów", był skrajnie konserwatywny i pozaparlamentarny, rządzący za pomocą dekretów prezydenckich.

Pucz w Prusach (Preußenschlag)

Najważniejszym i najbardziej destrukcyjnym posunięciem Papena było odsunięcie od władzy socjaldemokratycznego rządu Prus (największego kraju związkowego w Rzeszy, stanowiącego 2/3 terytorium) i wprowadzenie zarządu komisarycznego Rzeszy (20 lipca 1932). Był to tzw. Preußenschlag (Pucz w Prusach). To działanie, choć formalnie mające na celu "przywrócenie porządku", faktycznie pozbawiło największe ugrupowanie republikańskie i antyhitlerowskie (SPD) kontroli nad kluczową administracją i policją, co w konsekwencji otworzyło drogę do władzy NSDAP.

W grudniu 1932 roku Papen stracił stanowisko kanclerza po wotum nieufności w Reichstagu. Zastąpił go generał Kurt von Schleicher.

Porażka: "Wynajęliśmy go"

Prawdziwą polityczną porażką Franza von Papena było jego przekonanie, że jest w stanie kontrolować Adolfa Hitlera. Po utracie stanowiska kanclerza, Papen stał się pośrednikiem w tajnych rozmowach między Hitlerem a Hindenburgiem.

W styczniu 1933 roku Papen przekonał Hindenburga do powołania Hitlera na kanclerza, argumentując, że naziści, choć popularni, mogą być "okiełznani" przez konserwatywną większość w rządzie. Papen miał objąć stanowisko wicekanclerza i premiera Prus, uważając, że to on będzie faktycznym decydentem.

W dniu 30 stycznia 1933 roku Adolf Hitler został kanclerzem Rzeszy. Papen, triumfując, miał powiedzieć: „Wynajęliśmy go” (w innej wersji: „Wprowadziliśmy go w ramy”).

Szybka marginalizacja

Papen bardzo szybko przekonał się o swoim fatalnym błędzie. Hitler natychmiast zaczął demontować demokrację i marginalizować konserwatywnych sojuszników. Już w kwietniu 1933 roku Papen stracił stanowisko premiera Prus na rzecz Hermanna Göringa.

Krótki moment oporu nastąpił 17 czerwca 1934 roku, kiedy Papen wygłosił na Uniwersytecie w Marburgu przemówienie (napisane przez jego sekretarza Edgara Junga), w którym publicznie wezwał do powrotu do praworządności, wolności słowa i zakończenia nazistowskiej rewolucji. Było to jedno z nielicznych publicznych wystąpień krytykujących reżim, ale jego rozpowszechnianie zostało zablokowane przez cenzurę.

Podczas Nocy Długich Noży (30 czerwca 1934) Papen ledwo uszedł z życiem. Został aresztowany i osadzony w areszcie domowym. Jego bliscy współpracownicy, w tym Edgar Jung, zostali zamordowani. To wydarzenie ostatecznie przypieczętowało jego polityczną porażkę i utratę jakiegokolwiek wpływu.

Działalność dyplomatyczna i proces norymberski

Papen zrezygnował ze stanowiska wicekanclerza w sierpniu 1934 roku. Hitler, nie chcąc go całkowicie eliminować ze względu na jego koneksje i zaufanie Hindenburga, wysłał go na placówki dyplomatyczne:

• Ambasador w Austrii (1934–1938): Odegrał kluczową rolę w przygotowaniu Anschlussu (przyłączenia Austrii do Rzeszy).
• Ambasador w Turcji (1939–1944): Pełnił tę funkcję podczas większości II wojny światowej.

Po wojnie Papen stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako jeden z głównych oskarżonych. Mimo że był kluczową postacią w procesie niszczenia demokracji i pomógł Hitlerowi zdobyć władzę, został uniewinniony. Trybunał uznał, że nie ma wystarczających dowodów na jego bezpośredni udział w zbrodniach wojennych lub zbrodniach przeciwko ludzkości.

Ciekawostka: Kiedy odczytano akt oskarżenia w Norymberdze, Papen miał powiedzieć: „W żadnym wypadku, niewinny!”.

Niemniej jednak, w 1947 roku, niemiecki sąd denazyfikacyjny skazał go na osiem lat ciężkich robót za przynależność do nazistowskiej elity. Został zwolniony w 1949 roku.

Franz von Papen zmarł w 1969 roku. Jego życiorys pozostaje przestrogą przed arogancją polityczną i wiarą w możliwość kontrolowania sił, które przerosły jego wyobraźnię i możliwości. Jego porażka nie polegała na utracie stanowiska, lecz na tragicznym przyczynieniu się do upadku cywilizowanego państwa.