W każdej bliskiej relacji, niezależnie od tego, czy mówimy o małżeństwie, związku partnerskim, czy nawet długoletniej przyjaźni, dynamika sił i poziom dojrzałości nieustannie się zmieniają. Idea idealnej, statycznej równowagi jest mitem. W rzeczywistości to, co decyduje o zdrowiu relacji, to nie brak nierównowagi, ale jej płynność i świadomość obu stron.

Zacznijmy od tego, w jakich okolicznościach, poza oczywistym kontekstem przemocy, rodzi się asymetria między dwojgiem dorosłych, zdrowych psychicznie ludzi.

Okoliczności powstawania nierównowagi sił i dojrzałości

Nierównowaga sił w relacjach prywatnych rzadko jest wynikiem celowego spisku, a częściej zbiegiem okoliczności, różnic w zasobach i nieuświadomionych wzorców.

1. Nierównowaga finansowa (władza portfela)

To często najważniejszy czynnik. Różnice w dochodach, majątku lub statusie zawodowym mogą prowadzić do zależności finansowej, która przekłada się na władzę decyzyjną.

• Przykłady: Jeden partner zarabia znacznie więcej lub jest jedynym żywicielem rodziny, podczas gdy drugi zrezygnował z kariery na rzecz opieki nad domem i dziećmi. Partner zależny finansowo może czuć się „uwięziony” i mieć mniejszy wpływ na kluczowe decyzje (np. zakup nieruchomości, duże wydatki, miejsce zamieszkania).
• Ciekawostka: Stres finansowy jest jednym z głównych źródeł stresu w życiu dorosłych i silnie wpływa na relacje domowe.

2. Nierównowaga emocjonalna i dojrzałości

Różnice w dojrzałości emocjonalnej, umiejętnościach komunikacyjnych i asertywności tworzą nierównowagę, nawet jeśli finanse są równe.

• Asymetria potrzeb: Jeden partner potrzebuje znacznie więcej uwagi, bliskości lub wsparcia emocjonalnego, podczas gdy drugi jest bardziej zdystansowany lub ma mniejsze potrzeby w tym zakresie. Ta różnica w potrzebach stwarza przewagę dla osoby, która jest mniej zaangażowana emocjonalnie.
• Różnice w asertywności: Jedna osoba jest z natury ugodowa i uległa, a druga jest bardziej asertywna i przyzwyczajona do żądania tego, czego chce. Osoba mniej asertywna, nawet jeśli jest mądrzejsza, może ulegać w sporach.
• Wiedza i pewność siebie: Partner, który ma większą wiedzę, pewność siebie lub wyższą inteligencję (nawet tylko w percepcji drugiej osoby), może nieświadomie lub celowo wykorzystywać to do narzucania swojej woli.

3. Nierówny podział obowiązków

Dotyczy to głównie par mieszkających razem. Jeśli jeden partner przejmuje 80% zaangażowania w codzienne życie (sprzątanie, gotowanie, planowanie, opieka nad dziećmi, organizacja), a drugi 20%, powstaje nierównowaga sił. Osoba, która wykonuje "pracę emocjonalną" i logistyczną, jest często wyczerpana, ale jednocześnie jej "władza" jest ignorowana, co prowadzi do poczucia niesprawiedliwości.

Przejawy nierównowagi w życiu codziennym

Nierównowaga sił nie zawsze objawia się krzykiem czy dominacją. Często przybiera subtelne, ale destrukcyjne formy:

1. Negatywne dynamiki komunikacyjne

• Żądanie/wycofanie (Demand/Withdrawal): Jeden partner (często ten, który czuje się poszkodowany lub pragnie zmiany) żąda rozmowy, a drugi unika tematu, wycofuje się, lub ignoruje problem. To daje władzę osobie unikającej, która kontroluje przebieg dyskusji.
• Dystansowanie/inicjowanie: Podobnie jak wyżej, jeden partner dąży do bliskości, a drugi się dystansuje, co zmusza tego pierwszego do ciągłego "gonienia" i starania się o uwagę.

2. Toksyczne zachowania (nawet bez przemocy)

• Krytyka i ocenianie: Partner, który czuje się silniejszy, może często krytykować, oceniać lub umniejszać osiągnięcia i uczucia drugiego, nie chcąc jednocześnie rozmawiać o problemach w związku.
• Obojętność emocjonalna: Brak reakcji na potrzeby partnera, ignorowanie jego próśb lub uczuć. To forma pasywnej dominacji, która może prowadzić do emocjonalnego wyczerpania drugiej strony.

3. "Convenienceship" (Związek z wygody)

Relacja, w której jedna strona traktuje drugą jako sposób na zaspokojenie swoich potrzeb (np. unikanie samotności, wsparcie finansowe, opieka nad domem), bez intencji budowania głębszej wzajemności. Skupia się na wygodzie jednej osoby, pozostawiając drugą z poczuciem niedocenienia i nierówności.

Potencjalne skutki: pozytywne i negatywne

Chociaż nierównowaga sił jest najczęściej kojarzona z negatywnymi konsekwencjami, w zdrowej relacji może mieć też funkcjonalny, a więc "pozytywny" wymiar.

Potencjalne pozytywne skutki (funkcjonalna asymetria)

W zdrowych relacjach nierównowaga jest płynna i sytuacyjna, a nie stała i oparta na dominacji.

• Efektywność decyzyjna: Partnerzy zgadzają się, że jedna osoba, mająca większą wiedzę lub doświadczenie w danym obszarze (np. finanse, remonty, logistyka podróży), tymczasowo przejmuje "przywództwo" w tym konkretnym aspekcie. To pozwala na szybkie i skuteczne podejmowanie decyzji.
• Wsparcie w kryzysie: W okresie kryzysu (choroba, utrata pracy, duży projekt zawodowy) jeden partner naturalnie przejmuje większość obowiązków i wspiera drugiego. Jest to tymczasowa asymetria, która wzmacnia zaufanie i więź, pod warunkiem że po kryzysie role wracają do równowagi.
• Wzajemny rozwój: Partner o większej dojrzałości emocjonalnej może wspierać rozwój drugiego, ale robi to z szacunkiem i bez poczucia wyższości, działając jako mentor, a nie dominujący.

Potencjalne negatywne skutki

• Problemy psychiczne: Nierównowaga sił, zwłaszcza w dynamice żądanie/wycofanie, jest powiązana z większą depresyjnością, obniżeniem poczucia własnej wartości i poczuciem beznadziei u partnera, który jest w pozycji uległej.
• Niezadowolenie i rozpad związku: Nierównowaga sił jest silnym predyktorem braku satysfakcji w małżeństwie i możliwości rozwodu.
• Utrata tożsamości: Partner uległy może stracić kontakt ze swoimi potrzebami i pragnieniami, żyjąc w cieniu oczekiwań drugiej osoby.
• Zachowania socjopatyczne: Badania sugerują, że poczucie władzy (kontroli) jest przyjemne i wyzwala dopaminę, ale może sprawić, że ludzie będą zachowywać się jak socjopaci, przedkładając potrzebę nagrody nad intymność i więź.

Czy można zapobiegać nierównowadze sił?

Nie można zapobiec powstawaniu nierównowagi, ponieważ jest ona naturalną częścią życia (zmiana pracy, choroba, zdobycie nowej wiedzy). Można jednak zapobiegać jej utrwaleniu się w niezdrowy, dominujący wzorzec.

Kluczowe strategie:

1. Świadomość i komunikacja: Regularne rozmowy o dynamice relacji. Zadawanie pytań: "Czy czujesz, że masz wystarczający wpływ na nasze decyzje?", "Czy czujesz się doceniony za swój wkład?".
2. Asertywność: Uczenie się wyrażania swoich potrzeb i uczuć bez agresji. Partnerzy powinni pracować nad umiejętnością proszenia o pomoc i wyznaczania granic.
3. Równowaga dawania i brania: Świadome dążenie do dwustronności. To nie tylko dawanie, ale i umiejętność przyjmowania pomocy, a także oddawania kontroli nad daną sytuacją komuś innemu.
4. Dzielenie się przestrzenią: Uznanie, że siła polega na umiejętności świadomego dzielenia przestrzeni i odpowiedzialności, a nie na byciu w centrum.
5. Wspólne zarządzanie finansami: Nawet jeśli jeden partner zarabia mniej, powinien mieć równy dostęp do informacji finansowych i równy głos w podejmowaniu decyzji.

Regulacje prawne w kontekście nierównowagi sił

W polskim prawie nie ma bezpośredniego przepisu o "nierównowadze sił w związku", ale istnieją mechanizmy, które mają na celu ochronę słabszej strony, zwłaszcza w kontekście finansowym i w przypadku skrajnych form nierównowagi.

1. Nierówny podział majątku wspólnego (Kodeks rodzinny i opiekuńczy)

Zasadą jest równy podział majątku wspólnego po rozwodzie (50/50). Jednak sąd może orzec o nierównych udziałach na wniosek jednego z małżonków, jeśli istnieją ku temu ważne powody, a nierówny podział byłby zgodny z zasadami współżycia społecznego.

• Ważne powody: Mogą to być sytuacje, w których jeden z małżonków w rażący sposób przyczynił się do powstania majątku wspólnego w mniejszym stopniu niż drugi. Dotyczy to np. niegospodarności, marnotrawienia środków, uzależnień lub długotrwałego i celowego unikania pracy.
• Wkład w wychowanie i dom: Warto podkreślić, że sąd bierze pod uwagę nie tylko wkład finansowy, ale także wkład w wychowanie dzieci i pracę w domu. Partner, który zrezygnował z kariery, aby zajmować się domem, nie jest z tego powodu na gorszej pozycji.

2. Rozdzielność majątkowa (Intercyza)

Pary mogą zawrzeć umowę majątkową małżeńską (intercyzę) przed ślubem lub w jego trakcie, ustanawiając rozdzielność majątkową. Jest to forma prewencji, która pozwala na zachowanie finansowej niezależności i może zapobiegać zależności finansowej, ale jednocześnie wymaga dojrzałej komunikacji i zaufania.

3. Przestępstwo znęcania się (Kodeks karny)

W skrajnych przypadkach, gdy nierównowaga sił prowadzi do psychicznego lub fizycznego znęcania się, zastosowanie ma art. 207 Kodeksu karnego. Przepis ten dotyczy znęcania się nad osobą najbliższą lub pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy.

• Zależność: Oznacza to, że prawnie uznaje się, że nierównowaga sił, prowadząca do zależności, może być okolicznością obciążającą sprawcę.
• Procedura "Niebieskiej Karty": Jest to narzędzie prawne mające na celu ochronę ofiar przemocy w rodzinie, która jest najdrastyczniejszą formą nierównowagi sił.