Nierównowaga sił to zjawisko, które może dotknąć każdą relację międzyludzką, zarówno prywatną, jak i zawodową. W swojej najbardziej destrukcyjnej formie staje się narzędziem kontroli, a nawet przemocy, prowadząc do poważnych konsekwencji dla obu stron, a w przypadku organizacji – dla jej funkcjonowania.

Nierównowaga sił w relacji prywatnej: sfera fizyczna i finansowa

Odpowiadając wprost na pytanie: tak, nierównowaga sił w relacji prywatnej, zwłaszcza w kontekście toksycznym lub przemocowym, dotyczy zarówno sfery fizycznej, jak i finansowej. W rzeczywistości te dwie sfery są często kluczowymi narzędziami, za pomocą których jedna osoba zdobywa i utrzymuje dominację nad drugą.

Kontrola finansowa (przemoc ekonomiczna)

Przemoc ekonomiczna to jedna z najczęściej spotykanych, choć często najmniej rozpoznawanych, form kontroli w związku. Polega na wykorzystywaniu pieniędzy lub zasobów materialnych do uzależnienia i zdominowania partnera.

Jak to wygląda w praktyce?

• Ograniczanie dostępu do pieniędzy: Partner wydziela środki finansowe, żąda skrupulatnego rozliczania się z każdego wydatku lub odmawia dostępu do wspólnych kont.
• Izolacja finansowa: Ukrywanie informacji o dochodach, oszczędnościach, inwestycjach lub zakładanie kont tylko na własne nazwisko.
• Sabotaż zawodowy: Uniemożliwianie podjęcia pracy, zmuszanie do rezygnacji z niej lub celowe utrudnianie rozwoju zawodowego, aby ofiara stała się całkowicie zależna.
• Zadłużanie: Zmuszanie do zaciągania kredytów lub długów na własne nazwisko.

Brak niezależności finansowej jest jednym z najpotężniejszych mechanizmów utrzymujących ofiarę w toksycznym związku, ponieważ obawa przed brakiem środków na utrzymanie siebie i dzieci jest często głównym powodem pozostania lub powrotu do partnera stosującego przemoc.

Kontrola fizyczna

Sfera fizyczna jest najbardziej drastycznym i widocznym przejawem nierównowagi sił. Przemoc fizyczna, groźby użycia siły lub zastraszanie to jawne taktyki, których celem jest wzbudzenie strachu i utrzymanie dominacji.

W kontekście nierówności fizycznej mieści się także przemoc seksualna oraz kontrola fizyczna (np. uniemożliwianie opuszczenia domu), które są bezpośrednio związane z brakiem zgody, granic i wzajemnego szacunku. W modelu Koła Władzy i Kontroli (Power and Control Wheel), stosowanym do opisu przemocy domowej, przemoc fizyczna i seksualna stanowią zewnętrzny pierścień, który wzmacnia regularne stosowanie bardziej subtelnych metod kontroli.

Nierównowaga sił w miejscu pracy: korzyści czy szkody?

Zjawisko nierównowagi sił zdecydowanie występuje także w miejscach pracy – w przedsiębiorstwach, urzędach czy fundacjach. Przyjmuje ono formę hierarchii, nieformalnych układów, a w patologicznych przypadkach – mobbingu czy dyskryminacji.

W kontekście organizacyjnym, nierównowaga sił jest w przeważającej mierze zjawiskiem szkodliwym dla przedsiębiorstwa, urzędu lub fundacji.

Dlaczego nierównowaga sił jest szkodliwa dla organizacji?

Chociaż pewna struktura hierarchiczna jest niezbędna do zarządzania każdą organizacją, to destrukcyjna nierównowaga sił, oparta na dominacji i braku szacunku, prowadzi do szeregu negatywnych konsekwencji:

1. Spadek zaangażowania i produktywności: Pracownicy, którzy czują się niedoceniani, kontrolowani lub są ofiarami toksycznych zachowań (np. tzw. hierarchii dziobania, czyli pecking order), tracą motywację wewnętrzną. Ich lojalność spada, a wysiłek skupia się na przetrwaniu, a nie na efektywnym działaniu na rzecz firmy.
2. Pogorszenie atmosfery i relacji: Brak zaufania, szacunku i otwartej komunikacji, które są fundamentem zdrowych relacji zawodowych, prowadzi do konfliktów i nieporozumień. Toksyczne relacje wpływają negatywnie nie tylko na ofiarę i sprawcę, ale na cały zespół.
3. Wzrost stresu i wypalenia zawodowego: Ciągła krytyka, presja czasu, nadgodziny lub brak wsparcia ze strony przełożonych są czynnikami stresującymi, które prowadzą do chronicznego stresu i wypalenia zawodowego. To z kolei przekłada się na absencję i rotację pracowników.
4. Gorsze wyniki finansowe i innowacyjność: Organizacje, w których panuje negatywna atmosfera i niski poziom zaangażowania, osiągają gorsze wyniki biznesowe. Pracownicy obawiający się krytyki lub konsekwencji rzadziej podejmują ryzyko i zgłaszają innowacyjne pomysły, co hamuje rozwój firmy.

Ciekawostka: W psychologii organizacji używa się terminu pecking order (hierarchia dziobania) na określenie dysfunkcyjnych relacji, w których osoby na wyższych szczeblach hierarchii zachowują się agresywnie lub dominująco wobec tych niżej. Termin ten, stworzony w 1921 roku przez zoologa Thorleifa Schjelderup-Ebbe'ego, pierwotnie opisywał zachowanie kur, które dziobiąc, odganiały słabsze osobniki od jedzenia. To doskonale obrazuje, jak destrukcyjna nierównowaga sił wpływa na relacje w miejscu pracy.

Podsumowując, chociaż naturalna hierarchia jest elementem każdej organizacji, to destrukcyjna nierównowaga sił oparta na kontroli, przemocy (fizycznej, ekonomicznej, psychicznej) lub mobbingu jest zawsze sygnałem ostrzegawczym i czynnikiem niszczącym zarówno dla jednostki, jak i dla całej struktury, w której występuje.