Pytanie o to, która polska książka została wydana jako pierwsza, jest niezwykle fascynujące, ale odpowiedź na nie zależy od tego, co dokładnie rozumiemy pod pojęciem „polska książka”. Czy chodzi o pierwszą książkę wydrukowaną na ziemiach polskich, czy o pierwszą książkę napisaną w całości w języku polskim? Historia polskiego piśmiennictwa i drukarstwa kryje w sobie kilka kluczowych dat, które na zawsze zmieniły naszą kulturę.

Pierwszy druk na ziemiach polskich

Jeśli szukamy najstarszego druku, który opuścił maszynę drukarską na terenie Polski, musimy cofnąć się do roku 1474. To właśnie wtedy w Krakowie (który był wówczas centrum intelektualnym tej części Europy) powstał kalendarz ścienny na rok 1474, znany jako „Almanach Cracoviense ad annum 1474”.

Jednak za pierwszą wydrukowaną w Polsce książkę (w formie kodeksu, a nie pojedynczej karty) uznaje się dzieło „Explanatio in Psalterium” (Objaśnienie psałterza) autorstwa Jana Turrecrematy. Zostało ono wydane w 1474 roku przez wędrownego drukarza z Bawarii, Kaspera Straubego, który osiadł w Krakowie. Co ciekawe, książka ta została napisana w języku łacińskim, który w tamtym czasie był uniwersalnym językiem nauki i Kościoła w całej Europie.

Gdzie pojawiły się pierwsze polskie słowa?

Zanim doczekaliśmy się całej książki w języku ojczystym, polskie słowa zaczęły nieśmiało pojawiać się w publikacjach łacińskich. Przełom nastąpił w 1475 roku we Wrocławiu. To właśnie tam, w drukarni Kaspera Elyana, wydano „Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium” (Statuty synodalne biskupów wrocławskich).

Dlaczego ta pozycja jest tak ważna? Ponieważ zawiera ona teksty trzech codziennych modlitw: „Ojcze nasz”, „Zdrowaś Maryjo” oraz „Wierzę w Boga” wydrukowane w języku polskim. Był to pierwszy raz w historii, kiedy polskie zdania zostały utrwalone za pomocą czcionki drukarskiej.

Pierwsza książka wydana w całości po polsku

Prawdziwa rewolucja nastąpiła jednak dopiero na początku XVI wieku. Za pierwszą książkę wydrukowaną w całości w języku polskim uznaje się „Raj duszny” (łac. Hortulus Animae). Jest to modlitewnik, który był tłumaczeniem popularnego wówczas zbioru modlitw.

Oto kilka kluczowych faktów o tej publikacji:

• Autor/Tłumacz: Biernat z Lublina.
• Data wydania: 1513 rok.
• Miejsce wydania: Kraków.
• Wydawca: Florian Ungler.

„Raj duszny” był ogromnym sukcesem wydawniczym. Choć do naszych czasów nie zachował się żaden kompletny egzemplarz (znamy go jedynie z fragmentów), wiemy, że był to krok milowy w rozwoju polszczyzny literackiej. Dzięki tej publikacji język polski udowodnił, że może służyć nie tylko do codziennej komunikacji, ale również do wyrażania głębokich treści religijnych i filozoficznych.

Ciekawostka: Najstarsze polskie zdanie zapisane ręcznie

Warto pamiętać, że druk to nie wszystko. Zanim wynaleziono ruchomą czcionkę, książki przepisywano ręcznie. Najstarsze zapisane zdanie w języku polskim nie pochodzi z drukowanej książki, lecz z rękopiśmiennej „Księgi henrykowskiej” z 1270 roku. Brzmi ono: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, co we współczesnej polszczyźnie oznacza: „Daj, niech ja pomielę (pobruczę), a ty odpocznij”. To proste zdanie, wypowiedziane przez męża do żony przy pracy przy żarnach, jest uważane za symboliczny początek polskiej literatury.

Dlaczego Kraków był sercem polskiego druku?

Nie jest przypadkiem, że większość „pierwszych razy” polskiego drukarstwa miała miejsce w Krakowie. W XV i XVI wieku miasto to było jedną z najważniejszych metropolii europejskich, siedzibą królów i potężnego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Popyt na książki wśród studentów, profesorów i duchowieństwa przyciągał rzemieślników z całej Europy, w tym pionierów druku, takich jak wspomniany Kasper Straube czy później Jan Haller i Florian Ungler.

Podsumowując, jeśli ktoś zapyta Cię o pierwszą polską książkę, możesz zabłysnąć wiedzą, rozróżniając dwa dzieła:

1. „Explanatio in Psalterium” (1474) – jako pierwsza książka wydrukowana w Polsce (po łacinie).
2. „Raj duszny” (1513) – jako pierwsza książka wydana w całości w języku polskim.