Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) od dziesięcioleci pełni rolę globalnego arbitra w kwestiach medycznych, ale w ostatnich latach coraz częściej znajduje się w ogniu krytyki. Zarzuty o ideologizację jej działań płyną z różnych stron – od konserwatywnych rządów, przez grupy bioetyków, aż po niezależnych ekspertów ds. zdrowia publicznego. Głównym punktem sporu jest pytanie: czy WHO wciąż opiera się wyłącznie na twardej nauce, czy może stała się narzędziem do promowania określonych wizji społecznych i politycznych?

Finansowanie, czyli kto płaci, ten wymaga?

Jednym z najczęściej podnoszonych argumentów w dyskusji o ideologizacji WHO jest struktura jej finansowania. Tylko niewielka część budżetu organizacji pochodzi ze składek członkowskich państw. Reszta to dobrowolne wpłaty od rządów oraz prywatnych fundacji, takich jak Fundacja Billa i Melindy Gatesów.

Krytycy zauważają, że darczyńcy często przekazują środki na konkretne cele (tzw. fundusze celowe). To rodzi podejrzenia, że agenda WHO nie wynika z obiektywnych potrzeb zdrowotnych świata, ale z priorytetów najbogatszych donatorów. W tym kontekście mówi się o „prywatyzacji zdrowia publicznego”, gdzie globalne wytyczne mogą być kształtowane pod wpływem konkretnych wizji świata, niekoniecznie spójnych z lokalnymi uwarunkowaniami kulturowymi czy religijnymi wielu państw.

Kontrowersje wokół edukacji seksualnej i zdrowia reprodukcyjnego

Najwięcej emocji budzą wytyczne WHO dotyczące edukacji seksualnej oraz zdrowia reprodukcyjnego. Standardy opracowane przez biuro regionalne WHO dla Europy stały się punktem zapalnym w wielu krajach, w tym w Polsce.

Przeciwnicy tych wytycznych zarzucają organizacji, że promuje ona model edukacji oparty na wczesnej seksualizacji dzieci i młodzieży. W dokumentach pojawiają się zapisy dotyczące m.in. informowania małych dzieci o kwestiach związanych z tożsamością płciową czy ekspresją seksualną. Dla wielu środowisk jest to klasyczny przykład ideologizacji, polegający na przesuwaniu granic norm społecznych pod płaszczykiem dbałości o zdrowie psychiczne i fizyczne.

Zmiany w klasyfikacji ICD-11

Kolejnym krokiem, który wywołał falę komentarzy, było usunięcie transseksualizmu z listy zaburzeń psychicznych w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11). WHO przeniosło tę kwestię do nowej kategorii związanej ze zdrowiem seksualnym. Choć organizacja argumentuje, że zmiana ta ma na celu walkę ze stygmatyzacją, krytycy widzą w tym ruch czysto polityczny, podyktowany naciskami środowisk aktywistycznych, a nie nowymi, przełomowymi odkryciami biologicznymi.

Pandemia COVID-19 i polityczne uwikłania

Czas pandemii był dla WHO najtrudniejszym sprawdzianem w historii, który jednocześnie obnażył jej polityczne uwikłania. Organizacji zarzucano zbytnią uległość wobec Chin w początkowej fazie rozprzestrzeniania się wirusa. Opóźnienia w ogłoszeniu stanu pandemii oraz bezkrytyczne przyjmowanie oficjalnych danych z Pekinu sprawiły, że wielu obserwatorów zaczęło postrzegać WHO nie jako niezależny organ ekspercki, ale jako arenę walki mocarstw.

W tym kontekście ideologizacja przejawiała się w promowaniu konkretnych strategii walki z wirusem (np. lockdownów), które zdaniem niektórych ekspertów były wdrażane bez wystarczających dowodów na ich skuteczność w dłuższej perspektywie, za to z ogromnym kosztem społecznym i gospodarczym.

Rozszerzanie definicji zdrowia

Warto przypomnieć, że zgodnie z konstytucją WHO, zdrowie to nie tylko brak choroby, ale „stan pełnego fizycznego, psychicznego i społecznego dobrostanu”. Ta bardzo szeroka definicja daje organizacji furtkę do zajmowania się niemal każdym aspektem ludzkiego życia.

Obecnie WHO angażuje się w walkę ze zmianami klimatu, promuje diety roślinne i zajmuje się sprawiedliwością społeczną. Choć wszystkie te tematy mają związek ze zdrowiem, krytycy twierdzą, że organizacja rozmywa swoją misję. Zamiast skupiać się na zwalczaniu chorób zakaźnych w krajach rozwijających się (co było jej pierwotnym celem), angażuje się w globalną inżynierię społeczną, która często budzi opór ze względu na swój progresywny charakter.

Czy nauka może być wolna od ideologii?

W dyskusji o WHO często zapominamy, że medycyna i zdrowie publiczne nigdy nie istnieją w próżni. Każda decyzja o tym, co uznamy za „normę”, a co za „chorobę”, ma podłoże społeczne. Problem pojawia się wtedy, gdy globalna organizacja próbuje narzucić jeden model wartości wszystkim krajom członkowskim, ignorując ich suwerenność i różnorodność kulturową.

Ciekawostka: Czy wiesz, że WHO została założona w 1948 roku, a jej pierwszym dyrektorem generalnym był Brock Chisholm? Był on postacią kontrowersyjną, wierzącą, że dla osiągnięcia trwałego pokoju na świecie konieczne jest wykorzenienie u ludzi „uprzedzeń” przekazywanych przez rodzinę i tradycję. Już wtedy pojawiały się głosy, że organizacja ma ambicje wykraczające daleko poza czystą medycynę.

Podsumowując, zarzuty o ideologizację WHO wynikają z faktu, że organizacja ta coraz częściej wkracza w sfery światopoglądowe, etyczne i polityczne. Dla jednych jest to konieczna ewolucja w stronę nowoczesnego, inkluzywnego świata, dla innych – niebezpieczne odejście od naukowego obiektywizmu na rzecz globalnej agendy politycznej.