Relacja między prawem krajowym Stanów Zjednoczonych a prawem międzynarodowym to od lat jeden z najciekawszych i najbardziej kontrowersyjnych tematów w świecie dyplomacji i nauk prawnych. USA, jako globalne mocarstwo, często przyjmują postawę wyjątkowości (tzw. American Exceptionalism), co prowadzi do sytuacji, w których ich wewnętrzne przepisy stoją w bezpośredniej sprzeczności z normami wypracowanymi przez ONZ czy inne organizacje międzynarodowe. Choć Stany Zjednoczone aktywnie współtworzyły fundamenty dzisiejszego ładu światowego, same nie zawsze chcą poddawać się jego regułom, gdy kolidują one z ich interesem narodowym lub Konstytucją.

"Hague Invasion Act" i relacja z Międzynarodowym Trybunałem Karnym

Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów konfliktu jest ustawa znana jako American Service-Members' Protection Act (ASPA) z 2002 roku. W kręgach dyplomatycznych zyskała ona przydomek „Hague Invasion Act” (ustawa o inwazji na Hagę). Przepis ten został wprowadzony, aby chronić amerykański personel wojskowy i urzędników przed jurysdykcją Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK).

Ustawa ta nie tylko zakazuje amerykańskim agencjom rządowym współpracy z MTK, ale – co najbardziej kontrowersyjne – upoważnia prezydenta USA do użycia „wszelkich niezbędnych i odpowiednich środków” (w tym siły militarnej), aby uwolnić Amerykanów lub obywateli krajów sojuszniczych przetrzymywanych przez Trybunał w Hadze. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego, które dąży do uniwersalnego ścigania zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, takie rozwiązanie jest postrzegane jako próba postawienia się ponad prawem.

Sankcje eksterytorialne i ustawa Helmsa-Burtona

Kolejnym punktem zapalnym są amerykańskie przepisy dotyczące sankcji, które mają charakter eksterytorialny. Przykładem jest ustawa Helmsa-Burtona z 1996 roku, dotycząca embarga na Kubę. Pozwala ona obywatelom USA pozywać zagraniczne firmy, które „czerpią korzyści” z mienia skonfiskowanego przez rząd kubański po rewolucji w 1959 roku.

Z perspektywy prawa międzynarodowego, państwo ma prawo regulować to, co dzieje się na jego terytorium, ale nakładanie kar na firmy z Europy czy Kanady za handel z krajem trzecim (Kuba, Iran) jest uznawane za naruszenie suwerenności innych państw. Unia Europejska i wiele innych krajów uważa te przepisy za nielegalne i sprzeczne z zasadami Światowej Organizacji Handlu (WTO).

Prawa człowieka i kara śmierci

Choć prawo międzynarodowe (np. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, który USA ratyfikowały) nie zakazuje kategorycznie kary śmierci, to narzuca bardzo surowe restrykcje co do jej stosowania. Organizacja Narodów Zjednoczonych oraz liczne trybunały międzynarodowe regularnie krytykują USA za stosowanie najwyższego wymiaru kary.

Kontrowersje budziły zwłaszcza przypadki egzekucji osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz osób, które w momencie popełnienia czynu były nieletnie. Choć Sąd Najwyższy USA w sprawach Atkins v. Virginia (2002) oraz Roper v. Simmons (2005) zakazał tych praktyk, to wciąż pojawiają się zarzuty dotyczące braku zapewnienia odpowiedniej pomocy konsularnej obcokrajowcom skazanym na śmierć, co jest naruszeniem Konwencji Wiedeńskiej o Stosunkach Konsularnych.

Inwigilacja i CLOUD Act vs. prawo do prywatności

W erze cyfrowej nowym polem bitwy stała się prywatność danych. Amerykańska ustawa CLOUD Act (Clarifying Lawful Overseas Use of Data) pozwala amerykańskim organom ścigania żądać od firm technologicznych (takich jak Google, Microsoft czy Apple) wydania danych przechowywanych na serwerach poza granicami USA.

Jest to często sprzeczne z przepisami innych jurysdykcji, np. z europejskim RODO (GDPR). Prawo międzynarodowe i standardy ochrony praw człowieka kładą duży nacisk na ochronę prywatności i zakaz arbitralnej inwigilacji. Przymuszanie firm do przekazywania danych bez zgody państwa, w którym fizycznie znajdują się serwery, jest przez wielu prawników uznawane za naruszenie międzynarodowych norm suwerenności cyfrowej.

Dlaczego tak się dzieje?

Warto zrozumieć, że w USA dominuje tzw. dualistyczna koncepcja prawa. Oznacza to, że traktat międzynarodowy nie staje się automatycznie częścią prawa krajowego w momencie podpisania. Aby był wiążący dla amerykańskich sądów, Kongres musi zazwyczaj przyjąć odpowiednią ustawę wdrażającą. Jeśli Kongres tego nie zrobi lub przyjmie ustawę późniejszą, która jest sprzeczna z traktatem, sądy amerykańskie mają obowiązek stosować prawo krajowe.

Ciekawostka: Stany Zjednoczone są jednym z nielicznych krajów na świecie (obok np. Somalii), które nie ratyfikowały Konwencji o Prawach Dziecka. Powodem są obawy, że międzynarodowe standardy mogłyby ingerować w suwerenność stanów w kwestiach takich jak edukacja czy wychowanie w rodzinie.

Podsumowując, niezgodność przepisów USA z prawem międzynarodowym wynika zazwyczaj z silnego przekonania o nadrzędności Konstytucji USA nad wszelkimi zobowiązaniami zewnętrznymi. Dla społeczności międzynarodowej jest to wyzwanie, ponieważ utrudnia budowanie spójnego systemu sprawiedliwości i handlu na świecie.