Postać Zdzisława Najdera to jeden z najbardziej fascynujących i jednocześnie kontrowersyjnych życiorysów w powojennej historii Polski. Był człowiekiem o wielu twarzach: wybitnym literaturoznawcą, światowej sławy znawcą twórczości Josepha Conrada, a także wpływowym politykiem i dyrektorem Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. To właśnie ta ostatnia funkcja sprawiła, że komunistyczne władze PRL uznały go za wroga numer jeden, co doprowadziło do jednego z najgłośniejszych procesów politycznych lat 80.

Kim był Zdzisław Najder?

Zdzisław Najder urodził się w 1930 roku w Warszawie. Przez lata budował swoją pozycję jako intelektualista i naukowiec. Jego pasją była literatura, a konkretnie życie i twórczość Józefa Konrada Korzeniowskiego. Napisana przez niego biografia Conrada do dziś jest uważana za jedno z najważniejszych dzieł w tej dziedzinie na świecie.

Jednak Najder nie ograniczał się tylko do murów uniwersyteckich. Angażował się w działalność opozycyjną, współpracując m.in. z Polskim Porozumieniem Niepodległościowym. Prawdziwy przełom w jego życiu nastąpił jednak w 1981 roku. Wybuch stanu wojennego zastał go za granicą. To wtedy podjął decyzję, która na zawsze zmieniła jego losy – objął stanowisko dyrektora Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa (RWE) w Monachium.

Dlaczego zapadł wyrok śmierci?

Dla komunistycznego aparatu bezpieczeństwa objęcie przez Najdera sterów w RWE było ciosem. Radio Wolna Europa było głównym źródłem rzetelnych informacji dla Polaków, skutecznie przełamującym monopol państwowej propagandy. Najder, jako człowiek inteligentny, świetnie zorientowany w realiach kraju i posiadający liczne kontakty, stał się dla reżimu wyjątkowo niebezpieczny.

W 1983 roku przed Sądem Warszawskiego Okręgu Wojskowego odbył się proces, który miał charakter czysto polityczny i pokazowy. Zdzisław Najder został oskarżony o:

• Szpiegostwo na rzecz wywiadu USA (CIA) – władze twierdziły, że jego współpraca z Amerykanami zaczęła się jeszcze w latach 50.
• Działalność na szkodę państwa polskiego poprzez kierowanie "dywersyjną" radiostacją.

Sąd, orzekając w trybie zaocznym (Najder przebywał w RFN), skazał go na karę śmierci, pozbawienie praw publicznych oraz konfiskatę mienia. Był to jeden z ostatnich wyroków śmierci o podłożu politycznym wydanych w PRL. Propaganda przedstawiała go jako zdrajcę i płatnego agenta, starając się zdyskredytować go w oczach opinii publicznej.

Czy oskarżenia o szpiegostwo były prawdziwe?

Większość historyków zgadza się, że zarzuty o współpracę z wywiadem przed 1981 rokiem były sfabrykowane przez SB, aby uzasadnić surowość wyroku i uderzyć w wizerunek dyrektora RWE. Sam Najder wielokrotnie zaprzeczał tym oskarżeniom. Oczywiście, jako szef radiostacji finansowanej przez Kongres USA, utrzymywał kontakty z amerykańską administracją, jednak traktował to jako działalność polityczną na rzecz wolnej Polski, a nie klasyczne szpiegostwo.

Warto dodać, że w 1989 roku, po zmianie ustroju, wyrok został uchylony, a Najder w pełni zrehabilitowany. Sąd Najwyższy uznał, że proces był rażącym naruszeniem prawa, a dowody zostały naciągnięte lub zmanipulowane.

Powrót do kraju i dalsza działalność

Po upadku komunizmu Zdzisław Najder wrócił do Polski i aktywnie włączył się w życie publiczne. Został głównym doradcą premiera Jana Olszewskiego, a później doradzał również Lechowi Wałęsie. Choć jego postać budziła emocje (również ze względu na późniejsze ujawnienie faktu, że w latach 50. miał epizod współpracy z SB pod naciskiem, co sam opisał w swoich wspomnieniach), nikt nie odmawiał mu ogromnych zasług dla polskiej kultury i niepodległości.

Ciekawostka: Conradysta do końca

Nawet w najgorętszym okresie pracy w Radiu Wolna Europa, Najder nie porzucił pracy naukowej. Jego fascynacja Josephem Conradem wynikała z głębokiego przekonania, że etyka Conrada – oparta na honorze, obowiązku i wierności samemu sobie w sytuacjach ekstremalnych – jest kluczem do zrozumienia losu Polaków w XX wieku. Można powiedzieć, że sam Najder, decydując się na kierowanie RWE mimo grożących mu konsekwencji, starał się żyć według tych właśnie zasad.

Zdzisław Najder zmarł w 2020 roku w Warszawie, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i polityczny, będący świadectwem trudnych wyborów, przed jakimi stawała polska inteligencja w czasach zimnej wojny.