To fenomen, który od lat fascynuje politologów i aktywistów z całego świata: Szwajcaria, kraj, w którym obywatele cztery razy w roku idą do urn, by decydować o wszystkim, od wysokości podatków, przez politykę zagraniczną, po zakaz reklam tytoniu. Łatwość, z jaką można zorganizować wiążące referendum (np. wystarczy zebrać 50 tys. ważnych podpisów w ciągu 100 dni, aby zablokować uchwalone prawo, co bywa nazywane "ludowym wetem"), wydaje się idealnym wzorem demokracji.

Dlaczego zatem, gdy tylko w innym kraju pojawia się propozycja wprowadzenia podobnych rozwiązań, natychmiast spotyka się z ostrą krytyką i argumentacją, że to "złe" i "niesprawdzone" rozwiązania? Odpowiedź tkwi w jednym kluczowym pojęciu: "Sonderfall Schweiz", czyli szwajcarski przypadek szczególny.

Szwajcarski sukces to nie tylko referendum

Krytycy i eksperci wskazują, że sukces szwajcarskiej demokracji bezpośredniej nie wynika wyłącznie z samych mechanizmów (referendum i inicjatywy ludowej), ale z unikalnego splotu czynników historycznych, kulturowych i ustrojowych, które są niemożliwe do skopiowania w innych państwach.

1. Kultura kompromisu i konsensusu

Szwajcaria to kraj czterech języków urzędowych i wielu różnic kulturowych. Historycznie, ten kraj powstał "od dołu do góry" — od małych, samorządnych gmin alpejskich, które musiały wypracować mechanizmy wspólnego zarządzania zasobami, takimi jak pastwiska i lasy. Ta długa tradycja samodecydowania i konieczność współistnienia w różnorodności wykształciła kulturę polityczną opartą na kompromisie i poszukiwaniu konsensusu.

W innych krajach, gdzie dominują ostre podziały polityczne i mentalność "zwycięzca bierze wszystko", wprowadzenie łatwego referendum mogłoby prowadzić do eskalacji konfliktów, a nie ich rozwiązywania.

2. Silny federalizm i zasada subsydiarności

W Szwajcarii ogromna część władzy i kompetencji spoczywa na kantonach i gminach. To tam obywatele najczęściej podejmują decyzje dotyczące podatków, szkół czy policji. Demokracja bezpośrednia jest zatem praktykowana na małą skalę, co sprzyja podejmowaniu bardziej świadomych decyzji w sprawach, które są im najbliższe.

W scentralizowanych państwach, gdzie obywatele mieliby decydować w referendum o skomplikowanych i odległych sprawach na poziomie centralnym, efekt byłby inny.

3. Brak kworum i wysoka frekwencja deliberatywna

W Szwajcarii nie ma wymogu minimalnej frekwencji (kworum), aby referendum było wiążące. Mimo to, obywatele głosują, a frekwencja często przekracza 40%, a w ważnych sprawach jest wyższa. Co ważniejsze, Szwajcarzy są przyzwyczajeni do ciągłej deliberacji (dyskusji). Przed każdym głosowaniem otrzymują szczegółowe broszury informacyjne od rządu, zawierające argumenty za i przeciw, co sprzyja podejmowaniu decyzji w oparciu o wiedzę, a nie tylko emocje.

Główne argumenty krytyków demokracji bezpośredniej poza Szwajcarią

Krytyka propozycji wprowadzenia szwajcarskiego modelu w innych krajach opiera się na ogólnych wadach demokracji bezpośredniej, które w niestabilnym lub spolaryzowanym środowisku politycznym mogą się nasilić.

1. Ryzyko populizmu i "tyranii większości"

Najczęściej podnoszony argument dotyczy ryzyka, że łatwe referendum stanie się narzędziem populistów. Zamiast skomplikowanych, długoterminowych reform, które mogą być początkowo niepopularne (np. podniesienie wieku emerytalnego), obywatele mogą ulegać emocjom i wybierać rozwiązania, które wydają się korzystne w krótkiej perspektywie, ale są szkodliwe dla państwa w dłuższej. Ponadto, istnieje obawa, że większość może narzucić swoją wolę mniejszościom, szczególnie w sprawach kulturowych lub praw człowieka.

2. Brak kompetencji i złożoność tematów

Współczesne ustawodawstwo jest niezwykle skomplikowane i wymaga specjalistycznej wiedzy. Krytycy twierdzą, że obywatele, nawet przy najlepszych chęciach, nie są w stanie w pełni zrozumieć wszystkich niuansów skomplikowanych ustaw budżetowych, przepisów podatkowych czy umów międzynarodowych. W rezultacie decyzje mogą być podejmowane na podstawie uproszczonych haseł, kampanii reklamowych lub manipulacji medialnej, a nie merytorycznej analizy.

3. Paraliż decyzyjny i koszty

Częste referenda mogą spowolnić proces legislacyjny, ponieważ każda niepopularna ustawa może zostać zablokowana przez weto ludowe. W niestabilnych systemach politycznych może to prowadzić do ciągłego impasu i braku możliwości wprowadzania niezbędnych reform. Ponadto, organizacja kosztownych referendów w sprawach, które mogłyby być rozstrzygnięte na poziomie parlamentarnym, jest postrzegana jako nieefektywne wykorzystanie zasobów publicznych.

Podsumowując...

Szwajcaria jest dowodem na to, że demokracja bezpośrednia może działać i przynosić stabilność oraz dobrobyt. Jednak krytyka propozycji wprowadzenia tego modelu w innych państwach wynika z faktu, że mechanizmy bez odpowiedniej kultury politycznej i struktury państwa mogą stać się dysfunkcyjne. Referendum to tylko narzędzie. W rękach społeczeństwa z długą tradycją kompromisu i silną autonomią lokalną jest ono skuteczne. W rękach społeczeństwa silnie spolaryzowanego i scentralizowanego, może prowadzić do chaosu i populizmu.