To ocenić argument, że elekcyjni władcy i dominująca rola szlachty w Polsce stawiały ją w gorszej, przegranej pozycji niż ówczesne państwa rządzone przez monarchów absolutnych, należy spojrzeć na ten problem z kilku perspektyw. Jest to teza, która ma bardzo mocne podstawy w historycznej rzeczywistości, zwłaszcza w kontekście upadku Rzeczypospolitej, ale jednocześnie pomija unikalne aspekty polskiego ustroju, które przez długi czas stanowiły o jej sile.

Argument za „przegraną pozycją” Rzeczypospolitej

Główny argument, który przemawia za tezą o gorszej pozycji Rzeczypospolitej, opiera się na porównaniu jej ustroju – demokracji szlacheckiej z monarchią elekcyjną – z systemami monarchii absolutnej, które dominowały w Europie Zachodniej i Wschodniej w XVII i XVIII wieku (np. Francja Ludwika XIV, Rosja Piotra Wielkiego).

Słabość władzy centralnej

W monarchii absolutnej król skupiał w swoich rękach pełnię władzy: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, co pozwalało na szybkie i skuteczne podejmowanie decyzji, prowadzenie scentralizowanej polityki fiskalnej i budowę silnej, stałej armii. W Rzeczypospolitej było odwrotnie. Monarcha elekcyjny, wybierany przez całą szlachtę (tzw. wolna elekcja), musiał każdorazowo potwierdzać pacta conventa, czyli zobowiązania wobec szlachty, co drastycznie ograniczało jego kompetencje.

• Brak stabilności: Każda elekcja była okresem destabilizacji i targów politycznych, a nowo wybrany król musiał budować swoją pozycję od zera, często faworyzując stronnictwa, które go poparły.
• Ograniczone finanse i armia: Władca nie miał możliwości wprowadzenia stabilnej i wysokiej polityki fiskalnej bez zgody sejmu, co uniemożliwiało utrzymanie dużej, nowoczesnej armii, zdolnej konkurować z armiami mocarstw absolutnych.

Dominacja szlachty i liberum veto

Dominująca rola szlachty, a zwłaszcza magnaterii, prowadziła do paraliżu państwa. Szlachta, kierując się ideologią tzw. „złotej wolności”, uważała, że władza pochodzi od społeczeństwa (szlacheckiego) i powinna być kontrolowana, co w teorii miało zapobiegać absolutyzmowi.

• Liberum veto: Najbardziej destrukcyjnym elementem był mechanizm liberum veto, który pozwalał jednemu posłowi zerwać sejm i unieważnić wszystkie podjęte na nim uchwały. Choć początkowo stosowane rzadko, w XVII i XVIII wieku stało się narzędziem wykorzystywanym przez magnatów i obce mocarstwa do blokowania reform i utrzymywania państwa w stanie bezsilności.
• Oligarchia magnacka: W praktyce, system ten przekształcił się w oligarchię magnacką, gdzie najpotężniejsze rody, często opłacane przez dwory zagraniczne, decydowały o losach państwa, przedkładając własne interesy nad dobro Rzeczypospolitej.

Kontrargumenty: „Złota wolność” jako unikalna wartość

Nie można jednak zapominać, że ustrój Rzeczypospolitej, zwany demokracją szlachecką, był w swoich początkach (XVI wiek) ewenementem na skalę europejską i miał swoje zalety, które w tamtych czasach były postrzegane jako postępowe.

Zapobieganie tyranii i wolność obywatelska

System elekcyjny i przywileje szlacheckie skutecznie zapobiegały ustanowieniu monarchii absolutnej, co było powodem do dumy dla szlachty i postrzegane jako gwarancja wolności osobistej i politycznej. Szlachta mogła samodzielnie wybierać władcę, co dawało poczucie wpływu na losy państwa, niespotykane w większości krajów Europy.

Tolerancja i różnorodność

W początkowym okresie Rzeczpospolita, w przeciwieństwie do wielu monarchii absolutnych, była państwem o dużej tolerancji religijnej (np. Konfederacja Warszawska z 1573 r.), co przyciągało osadników i zapewniało względny spokój wewnętrzny w dobie wojen religijnych w Europie.

Ciekawostka

Warto pamiętać, że Rzeczpospolita Obojga Narodów w szczytowym okresie swojej potęgi (XVI w.) była jednym z największych i najludniejszych państw Europy. Jej ustrój, choć później stał się przyczyną słabości, przez pewien czas był czynnikiem stabilizującym i umożliwiającym pokojową koegzystencję różnych narodów i wyznań.

Podsumowanie oceny

Argument, że elekcyjni władcy i dominująca rola szlachty postawiły Polskę w przegranej pozycji, jest w dużej mierze trafny w kontekście epoki nowożytnej (XVII-XVIII wiek), kiedy to silne, scentralizowane monarchie absolutne stały się dominującym modelem państwa.

• W perspektywie długoterminowej i geopolitycznej: System ten doprowadził do chronicznego osłabienia państwa, paraliżu decyzyjnego (przez liberum veto) i braku środków na obronę, co w starciu z absolutnymi mocarstwami (Rosja, Prusy, Austria) zakończyło się rozbiorami.
• W perspektywie ideologicznej i wewnętrznej (szlacheckiej): System ten był postrzegany jako gwarancja wolności, demokracji i praw obywatelskich (dla szlachty), co stanowiło unikalną wartość, ale jednocześnie uniemożliwiało skuteczne reformy i centralizację władzy niezbędną do przetrwania w ówczesnej Europie.

Ostatecznie, to właśnie brak stabilnego i silnego ośrodka władzy, zdolnego do prowadzenia spójnej polityki fiskalnej i wojskowej, w połączeniu z egoizmem części magnaterii, okazał się fatalny w konfrontacji z sąsiadami, którzy postawili na absolutyzm.