To zadane przez Pana/Panią pytanie dotyka sedna współczesnych debat o kondycji demokracji zachodnich i jest jednym z najczęściej analizowanych problemów przez politologów, socjologów i filozofów polityki. Specjaliści nie mają jednej wspólnej odpowiedzi, ale opisują to zjawisko za pomocą kilku kluczowych koncepcji, wskazując na złożone napięcia między prawami jednostki, prawami grup a obowiązkami obywatelskimi.

Poniżej przedstawiam przegląd najważniejszych perspektyw i terminów używanych przez ekspertów w odniesieniu do poruszonych kwestii.

1. Skupienie na prawach wybranych grup: Polityka tożsamości (Identity Politics)

Kluczowym terminem opisującym koncentrację na prawach wybranych grup (często mniejszości) jest polityka tożsamości (identity politics).

Ewolucja i krytyka

Politolodzy i socjolodzy wskazują, że polityka tożsamości wyrosła z uzasadnionej potrzeby włączenia do debaty publicznej i ochrony praw grup historycznie marginalizowanych lub wykluczonych (np. mniejszości etnicznych, religijnych, seksualnych, kobiet) [cite: 10 in step 1]. Początkowo ruchy te miały na celu rozszerzenie uniwersalnych praw człowieka na wszystkich obywateli, niezależnie od ich tożsamości.

Krytyka, o której Pan/Pani wspomina, dotyczy jednak jej późniejszej ewolucji:

• Odłam od uniwersalizmu: Część specjalistów (zwłaszcza z tradycji lewicowej, ale nie tylko) uważa, że polityka tożsamości, zamiast pogłębiać uniwersalizm (np. skupiając się na klasie społecznej lub wspólnych problemach), skupiła się wyłącznie na partykularnych, grupowych tożsamościach [cite: 10 in step 1]. W rezultacie, zamiast budować szeroką koalicję, prowadzi do fragmentacji społeczeństwa na "oblężone twierdze" poszczególnych grup, które rywalizują o uznanie i zasoby.
• Rywalizacja o status ofiary: W tym ujęciu, dyskurs polityczny staje się grą o sumie zerowej (zero-sum game), gdzie zysk jednej grupy (np. w postaci specjalnych uprawnień, rekompensat lub uznania) jest postrzegany jako strata lub ograniczenie dla innej grupy (często większości) [cite: 4, 8 in step 2].

2. Zapominanie o prawach większości i ich ograniczanie: Napięcie w demokracji

Kwestia "zapominania" lub "ograniczania" praw większości w imię ochrony mniejszości jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów, często wykorzystywanym w retoryce politycznej.

"Tyrania mniejszości" jako kontrargument

W klasycznej teorii demokracji (np. u Alexisa de Tocqueville'a) kluczowym zagrożeniem była tyrania większości (tyranny of the majority) – sytuacja, w której demokratycznie wybrana większość narzuca swoją wolę mniejszości, naruszając jej podstawowe prawa [cite: 3 in step 2].

Współczesna krytyka, o której Pan/Pani pisze, odwraca ten argument, używając terminu tyrania mniejszości (tyranny of the minority). Politolodzy zauważają, że jest to często chwyt retoryczny, ale odzwierciedla realny niepokój społeczny:

• Prawa specjalne a równość: Prawa mniejszości (np. prawo do używania języka mniejszości, specjalne kwoty, środki zaradcze) są w prawie międzynarodowym i konstytucyjnym uznawane za niezbędne do zapewnienia faktycznej równości (a nie tylko formalnej) [cite: 9 in step 2]. Bez nich, w systemie, gdzie decyzje podejmuje większość, mniejszość mogłaby być stale przegłosowywana i marginalizowana [cite: 9 in step 2].
• Percepcja nadmiernej ingerencji: Jednakże, w opinii krytyków, niektóre formy polityki tożsamościowej prowadzą do nadmiernej ingerencji w wolności innych grup (np. wolność słowa, wolność sumienia) lub tworzą mechanizmy, które są postrzegane jako dyskryminacja odwrócona (np. preferencyjne traktowanie w rekrutacji, które jest odbierane jako niesprawiedliwe przez członków grupy większościowej). To właśnie ta percepcja "gry o sumie zerowej" (jeśli mniejszość zyskuje, większość traci) napędza polityczne napięcia i poczucie, że prawa większości są ograniczane [cite: 8 in step 2].

3. Całkowite pomijanie kwestii obowiązków: Deficyt obowiązków

Specjaliści od dawna zwracają uwagę na to, co określa się mianem inflacji praw (rights inflation) i towarzyszącego jej deficytu obowiązków (duty deficit).

Od obywatela do konsumenta praw

Współczesny dyskurs polityczny w demokracjach zachodnich ma tendencję do koncentrowania się na prawach i roszczeniach jednostki wobec państwa (prawo do opieki zdrowotnej, edukacji, świadczeń, ochrony przed dyskryminacją), a znacznie mniej na obowiązkach, jakie jednostka ma wobec wspólnoty i państwa (np. obowiązek aktywności obywatelskiej, odpowiedzialności za dobro wspólne, służby).

• Prawa bez odpowiedzialności: Krytycy, tacy jak komunitaryści, argumentują, że nadmierne skupienie na prawach indywidualnych i grupowych prowadzi do osłabienia więzi społecznych i poczucia współuczestnictwa kulturowego i świadomości wspólnotowości, które są kluczowe dla zdrowej demokracji i społeczeństwa obywatelskiego [cite: 11 in step 3]. Obywatel staje się konsumentem praw (roszczeniowym wobec państwa), a nie aktywnym i odpowiedzialnym współtwórcą wspólnoty.
• Obowiązki sprywatyzowane: Badania socjologiczne pokazują, że w świadomości społecznej "dobry obywatel" jest często definiowany przez obowiązki prywatne (ciężka praca, dbanie o rodzinę, uczciwość), a nie przez obowiązki polityczne czy publiczne [cite: 12 in step 3]. To przesunięcie od obowiązków publicznych do prywatnych jest dowodem na to, że dyskurs publiczny zaniedbał promowanie aktywnej i odpowiedzialnej postawy obywatelskiej.
• Kryzys demokracji partycypacyjnej: Ostatecznie, deficyt obowiązków jest postrzegany jako jeden z czynników przyczyniających się do kryzysu demokracji, ponieważ osłabia zaangażowanie obywateli w procesy polityczne i społeczne, pozostawiając pole do działania dla wąskich grup interesu lub elit [cite: 17 in step 3].

Podsumowując, specjaliści analizują poruszone przez Pana/Panią zjawiska jako złożony wynik ewolucji demokracji liberalnej, która, dążąc do ochrony mniejszości i rozszerzenia praw człowieka (co jest jej fundamentalnym celem), weszła w fazę, w której:

1. Polityka tożsamości zastąpiła uniwersalizm partykularyzmem.
2. Wzrosła społeczna percepcja praw jako "gry o sumie zerowej", prowadząca do retoryki o "tyranii mniejszości".
3. Nastąpił deficyt obowiązków i osłabienie etosu odpowiedzialności obywatelskiej na rzecz roszczeniowości.