Stepan Szaumian to postać, która w historii Związku Radzieckiego urosła do rangi legendy, choć dziś, poza granicami Armenii czy Azerbejdżanu, mało kto o nim pamięta. Często nazywany „kaukaskim Leninem”, był jednym z najbliższych współpracowników twórcy ZSRR i kluczową postacią ruchu bolszewickiego na Kaukazie. Jego życie to gotowy scenariusz na film szpiegowski i polityczny thriller, kończący się tragiczną śmiercią, która przez dekady była elementem radzieckiej martyrologii.

Kim był Stepan Szaumian?

Urodzony w 1878 roku w Tyflisie (dzisiejsze Tbilisi) w ormiańskiej rodzinie kupieckiej, Szaumian od młodości przejawiał ogromny intelekt i zacięcie do nauki. Studiował na politechnikach w Petersburgu, Rydze i Berlinie. To właśnie podczas studiów w Niemczech zetknął się z ideami marksistowskimi, które całkowicie zawładnęły jego życiem.

Szaumian nie był tylko teoretykiem. Szybko stał się sprawnym organizatorem i publicystą. W 1903 roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR), a po rozłamie stanął po stronie bolszewików. Jego pozycja w partii była na tyle silna, że Lenin darzył go ogromnym zaufaniem, widząc w nim idealnego lidera dla wielonarodowego i skomplikowanego pod względem etnicznym Kaukazu.

Baku – serce działalności Szaumiana

Najważniejszym etapem w życiu Szaumiana było Baku. Na początku XX wieku miasto to było naftowym sercem Imperium Rosyjskiego, miejscem, gdzie ogromne bogactwo mieszało się ze skrajną nędzą robotników. To idealny grunt dla rewolucjonisty. Szaumian organizował tam strajki, wydawał podziemne gazety i budował struktury partyjne.

Jego rola stała się kluczowa po rewolucji październikowej w 1917 roku. Lenin mianował go Nadzwyczajnym Komisarzem ds. Kaukazu. Szaumian stanął przed niemal niemożliwym zadaniem: musiał wprowadzić władzę radziecką w regionie, w którym ścierały się interesy Rosjan, Ormian, Azerów, a także mocarstw zewnętrznych – Wielkiej Brytanii i Imperium Osmańskiego.

Komuna Bakijska i tragiczny finał

W 1918 roku Szaumian stanął na czele tzw. Komuny Bakijskiej. Był to krótki okres (trwający zaledwie kilka miesięcy), w którym bolszewicy sprawowali władzę w Baku. Rządy te były niezwykle trudne – miasto było oblężone przez wojska tureckie i azerskie, a wewnątrz narastały konflikty między różnymi frakcjami politycznymi.

Sytuacja pogorszyła się, gdy do Baku wkroczyły wojska brytyjskie. Bolszewicy stracili władzę, a Szaumian wraz ze swoimi współpracownikami próbował uciec statkiem przez Morze Kaspijskie do Astrachania, który był pod kontrolą czerwonych. Niestety, statek został przechwycony przez siły antybolszewickie (eserowców wspieranych przez Brytyjczyków).

26 komisarzy z Baku

Stepan Szaumian oraz 25 innych przywódców Komuny Bakijskiej zostali uwięzieni, a następnie wywiezieni na pustynne tereny dzisiejszego Turkmenistanu. 20 września 1918 roku wszyscy zostali rozstrzelani. Wydarzenie to przeszło do historii jako egzekucja 26 komisarzy z Baku.

Przez cały okres istnienia ZSRR, komisarze ci byli czczeni jako bohaterowie i męczennicy rewolucji. W Baku wystawiono im monumentalny pomnik, a ich imionami nazywano ulice, place i miasta.

Ciekawostki i dziedzictwo

Postać Stepana Szaumiana do dziś budzi emocje, szczególnie w kontekście relacji ormiańsko-azerskich.

• Stepanakert: Stolica Górskiego Karabachu (Arcachu) została nazwana właśnie na cześć Stepana Szaumiana. Miasto to nosiło tę nazwę od 1923 roku.
• Relacje z Leninem: Szaumian był jednym z niewielu działaczy, którzy odważyli się otwarcie dyskutować z Leninem na tematy narodowościowe. Uważał, że Kaukaz potrzebuje specyficznego podejścia, uwzględniającego lokalne animozje.
• Kontrowersje wokół śmierci: Przez lata radziecka propaganda oskarżała o bezpośrednie zlecenie egzekucji komisarzy brytyjską misję wojskową. Współcześni historycy wskazują jednak, że decyzja mogła zapaść lokalnie, w chaosie wojny domowej, choć rola Brytyjczyków wciąż pozostaje przedmiotem debat.

Stepan Szaumian pozostaje postacią tragiczną – intelektualistą i ideowcem, który rzucił wyzwanie potężnym siłom w jednym z najbardziej zapalnych punktów ówczesnego świata. Choć jego marzenie o trwałej, radzieckiej władzy na Kaukazie zrealizowało się dopiero po jego śmierci, on sam stał się symbolem, którego pomniki po upadku ZSRR zaczęły znikać z krajobrazu Azerbejdżanu, pozostając jednak ważnym elementem tożsamości historycznej w Armenii.