Wyobraź sobie, że Twoje wspomnienia nie są wiernym zapisem wideo z przeszłości, ale raczej dynamicznym kolażem, który Twój mózg składa na nowo za każdym razem, gdy próbujesz sobie coś przypomnieć. To fascynująca, a zarazem nieco przerażająca wizja, którą od lat promuje dr Julia Shaw. Jeśli interesujesz się psychologią, kryminalistyką lub po prostu mechanizmami działania ludzkiego umysłu, ta postać powinna znaleźć się na Twoim radarze.

Kim jest dr Julia Shaw?

Julia Shaw to niemiecko-kanadyjska psycholożka, która zdobyła międzynarodowe uznanie jako jedna z czołowych ekspertek w dziedzinie psychologii pamięci oraz psychologii sądowej. Wykształcenie zdobywała na prestiżowych uczelniach, w tym na University of British Columbia, a obecnie jest związana naukowo z University College London (UCL).

Shaw nie jest jednak typowym naukowcem zamkniętym w laboratorium. To popularyzatorka nauki z prawdziwego zdarzenia – występuje w programach telewizyjnych, prowadzi popularny podcast „Bad People” w BBC, a jej wystąpienia na konferencjach TED cieszą się milionowymi zasięgami. Jej praca koncentruje się na tym, jak łatwo można manipulować ludzką pamięcią i jakie niesie to ze sobą konsekwencje dla wymiaru sprawiedliwości.

Najważniejsze osiągnięcia naukowe: Czy można wmówić komuś zbrodnię?

Największym i najbardziej kontrowersyjnym osiągnięciem Julii Shaw jest jej badanie nad generowaniem złożonych fałszywych wspomnień. W 2015 roku opublikowała wyniki eksperymentu, który odbił się szerokim echem w świecie nauki.

Shaw udało się przekonać aż 70% uczestników badania, że w okresie dojrzegania popełnili przestępstwo (np. kradzież lub napaść z użyciem broni), które wymagało interwencji policji. Co istotne, te wydarzenia nigdy nie miały miejsca. Wykorzystując techniki sugestywnego wywiadu, Shaw sprawiła, że badani nie tylko „przypomnieli sobie” te sytuacje, ale opisywali je z ogromną dbałością o szczegóły, podając zapachy, kolory ubrań czy emocje, jakie im wtedy towarzyszyły.

To badanie udowodniło, że pamięć jest niezwykle plastyczna i podatna na sugestie, co ma fundamentalne znaczenie dla pracy policji i sądów. Shaw pokazała, że niewłaściwie prowadzone przesłuchanie może doprowadzić do tego, że niewinna osoba szczerze uwierzy we własną winę.

Oprócz pracy nad pamięcią, Shaw jest współtwórczynią platformy „Spot” – narzędzia opartego na sztucznej inteligencji, które pomaga pracownikom anonimowo zgłaszać przypadki nękania i dyskryminacji w miejscu pracy, minimalizując ryzyko zniekształcenia wspomnień przez upływ czasu.

O czym opowiada książka „Oszustwa pamięci”?

Książka „Oszustwa pamięci” (tytuł oryginalny: The Memory Illusion) to fascynująca podróż po zakamarkach ludzkiego mózgu. Autorka w przystępny, niemal detektywistyczny sposób wyjaśnia, dlaczego nie powinniśmy ufać własnym wspomnieniom.

Główne wątki poruszane w książce to:

• Mechanizm powstawania wspomnień: Shaw tłumaczy, że pamięć nie jest magazynem plików, lecz procesem rekonstrukcji. Za każdym razem, gdy coś wspominamy, fizycznie zmieniamy połączenia w mózgu, co otwiera furtkę do błędów.
• Fałszywe wspomnienia: Autorka opisuje, jak łatwo „zaszczepić” w kimś wspomnienie o wydarzeniu, które nigdy się nie wydarzyło – od drobnych incydentów po traumatyczne przeżycia.
• Wpływ mediów społecznościowych: Książka analizuje, jak zdjęcia na Instagramie czy Facebooku zmieniają to, co pamiętamy z wakacji czy rodzinnych uroczystości.
• Pamięć w sali sądowej: To jeden z najmocniejszych punktów książki. Shaw pokazuje, jak zawodne są zeznania naocznych świadków i jak łatwo o pomyłkę sądową wynikającą z niedoskonałości ludzkiego umysłu.

Książka jest napisana językiem, który zrozumie każdy laik, a jednocześnie opiera się na solidnych podstawach naukowych. To lektura, która sprawia, że zaczynasz kwestionować własne anegdoty opowiadane przy rodzinnym stole.

Ciekawostka: Pamięć fotograficzna nie istnieje?

W swojej książce i licznych wywiadach Julia Shaw często obala mit „pamięci fotograficznej”. Z naukowego punktu widzenia coś takiego praktycznie nie występuje u dorosłych ludzi. Istnieje zjawisko zwane pamięcią ejdetyczną (zdolność do przywoływania bardzo szczegółowych obrazów przez krótki czas), ale dotyczy ono głównie dzieci i zazwyczaj zanika wraz z wiekiem. To, co potocznie nazywamy pamięcią fotograficzną, to zazwyczaj kombinacja wysokiej inteligencji, technik mnemotechnicznych i ogromnego treningu, a nie wrodzona zdolność do „skanowania” rzeczywistości.

Dlaczego warto znać prace Julii Shaw?

Zrozumienie, że nasza pamięć jest omylna, uczy pokory. Prace Shaw pokazują, że kłótnie o to, „kto co powiedział dwa lata temu”, często nie mają sensu, bo obie strony mogą mieć fałszywe, choć subiektywnie prawdziwe wspomnienia. W szerszym kontekście jej badania pomagają budować sprawiedliwszy system prawny, w którym dowody z zeznań świadków są traktowane z należytą ostrożnością.