Temat wolności artystycznej w kinie i tego, jak zmieniały się granice tego, co wypada pokazać na ekranie, od lat budzi ogromne emocje. Z jednej strony z rozrzewnieniem wspominamy lata 90. XX wieku jako złotą erę bezkompromisowego kina, z drugiej – współczesne produkcje, zarówno te rodzinne, jak i amatorskie, sięgają po tematy, które jeszcze trzy dekady temu były absolutnym tabu. Jak wygląda prawda o ewolucji odwagi w filmach i czy rzeczywiście „kiedyś to było”, a teraz „już nic nie wolno”?

Współczesne filmy rodzinne – odwaga, ale w zupełnie innym wydaniu

Kiedy myślimy o „odważnym filmie”, przed oczami stają nam zazwyczaj brutalne thrillery lub kontrowersyjne dramaty dla dorosłych. Tymczasem rewolucja obyczajowa i tematyczna po cichu dokonała się w kinie familijnym. Dzisiejsze filmy rodzinne są odważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej, ale nie chodzi tu o krew czy nagość, lecz o ładunek emocjonalny i psychologiczny.

Dawniej klasyczne animacje i filmy dla dzieci opierały się na prostym podziale na dobro i zło. Dzisiejsze produkcje rodzinne (tworzone m.in. przez studia takie jak Pixar czy Disney) bez owijania w bawełnę poruszają niezwykle trudne, dojrzałe tematy:

• Trauma wielopokoleniowa i presja rodzinna: Hity takie jak Nasze magiczne Encanto czy To nie wypada (Turning Red) analizują toksyczne relacje rodzinne, oczekiwania rodziców i ból związany z dorastaniem. To nie wypada wprost i bez wstydu metaforyzuje temat pierwszej miesiączki i dojrzewania dziewcząt – coś, co w latach 90. w kinie familijnym byłoby nie do pomyślenia.
• Zdrowie psychiczne i depresja: W głowie się nie mieści (Inside Out) i jego kontynuacje to genialne, odważne studia nad psychologią dziecka, pokazujące, że smutek, lęk i gniew są potrzebnymi emocjami, a wieczny optymizm bywa szkodliwy.
• Śmierć i żałoba: Choć śmierć pojawiała się w bajkach od zawsze (kto nie płakał na Królu Lwie?), współczesne filmy, takie jak Coco czy Co w duszy gra (Soul), podchodzą do tematu przemijania w sposób niezwykle głęboki, filozoficzny i egzystencjalny.
• Różnorodność i inkluzywność: Współczesne kino rodzinne coraz śmielej pokazuje różne modele rodzin, w tym rodziców tej samej płci czy neuroróżnorodność bohaterów, co dla wielu widzów jest wyrazem dużej odwagi obyczajowej.

Kino amatorskie i niezależne – wolność w erze smartfonów

Jeśli chodzi o kino amatorskie oraz niskobudżetowe kino niezależne, żyjemy w czasach absolutnego rozkwitu odwagi twórczej. Dzięki powszechnemu dostępowi do taniego, profesjonalnego sprzętu i smartfonów nagrywających w jakości 4K, każdy może być filmowcem.

Amatorskie produkcje publikowane na platformach takich jak YouTube, Vimeo czy TikTok często dotykają tematów skrajnie intymnych, politycznych i społecznych. Twórcy amatorscy nie muszą martwić się o cenzurę wielkich studiów filmowych ani o to, czy film zarobi na siebie w kinach. Pokazują surową rzeczywistość: zmagania z chorobami psychicznymi, samotność, uzależnienia czy brutalną prawdę o relacjach międzyludzkich bez hollywoodzkiego lukru.

Istnieje jednak druga strona medalu. Choć amatorzy mają techniczną wolność tworzenia, napotykają nową formę cenzury – algorytmiczną. Platformy społecznościowe i streamingowe nakładają surowe restrykcje dotyczące demonetyzacji, blokowania zasięgów czy usuwania treści za poruszanie kontrowersyjnych tematów (np. przemocy, seksualności czy nawet niektórych kwestii politycznych). Pod tym względem współcześni amatorzy muszą lawirować między artystyczną odwagą a brutalnymi zasadami algorytmów.

Czy w latach 90. naprawdę można było pokazać najwięcej?

Przekonanie, że lata 90. XX wieku były szczytem wolności ekranowej, jest niezwykle popularne. I rzeczywiście, tkwi w nim bardzo dużo prawdy, choć rzeczywistość jest nieco bardziej skomplikowana. Dlaczego tamta dekada kojarzy się nam z bezkompromisowością?

Dlaczego lata 90. były wyjątkowo odważne?

1. Eksplozja kina niezależnego (Indie Boom): To czas, kiedy twórcy tacy jak Quentin Tarantino (Pulp Fiction), Kevin Smith (Sprzedawcy) czy Danny Boyle (Trainspotting) weszli do głównego nurtu. Pokazali oni, że filmy o narkomanach, przestępcach i ludziach rzucających wulgaryzmami na prawo i lewo mogą odnieść gigantyczny sukces komercyjny.
2. Brak poprawności politycznej i „cancel culture”: W latach 90. humor w komediach (np. American Pie, Straszny film) był niezwykle dosadny, często oparty na stereotypach, seksualności i żartach, które dzisiaj prawdopodobnie nie przeszłyby przez sito producenckie. Twórcy nie musieli obawiać się natychmiastowego linczu w mediach społecznościowych, bo te po prostu nie istniały.
3. Kino środka z kategorią R: Wtedy studia filmowe chętnie finansowały wysokobudżetowe filmy dla dorosłych (z kategorią wiekową R). Brutalne thrillery, takie jak Siedem, Milczenie owiec czy Podziemny krąg (Fight Club), były hitami kinowymi. Dzisiaj Hollywood woli inwestować setki milionów dolarów w bezpieczne, ugrzecznione filmy PG-13 (np. filmy o superbohaterach), aby przyciągnąć jak najszerszą widownię i zadowolić rynki zagraniczne (np. Chiny).

Czego w latach 90. NIE można było pokazać?

Choć lata 90. były odważne pod względem przemocy, wulgaryzmów i czarnego humoru, istniały obszary, w których panowała głęboka cenzura i tabu, o których dziś często zapominamy:

• Reprezentacja osób LGBTQ+: W latach 90. postacie nieheteronormatywne w kinie głównego nurtu były rzadkością, a jeśli już się pojawiały, to najczęściej jako karykatury, czarne charaktery lub ofiary tragicznego losu (np. Filadelfia). Pokazanie naturalnej, zdrowej relacji jednopłciowej w mainstreamowym kinie było niemal niemożliwe.
• Problemy systemowe i mniejszości: Kino rzadko dotykało tematów systemowego rasizmu, dyskryminacji czy praw kobiet w sposób tak otwarty i wielowymiarowy, jak robi to dzisiaj.
• Cenzura instytucjonalna: Amerykańskie stowarzyszenie MPAA bardzo surowo karało filmy zbyt odważne obyczajowo kategorią NC-17 (zakaz wstępu dla osób poniżej 17 roku życia), co oznaczało dla filmu śmierć marketingową. Twórcy musieli wycinać sceny seksu czy nagości, by uzyskać kategorię R. Dzisiaj, dzięki streamingowi, twórcy mają znacznie większą swobodę w pokazywaniu ludzkiej cielesności bez obaw o kinową dystrybucję.

Podsumowanie – wtedy a teraz

Stwierdzenie, że w latach 90. można było pokazać na ekranie najwięcej, jest prawdziwe, jeśli oceniamy wolność przez pryzmat politycznej poprawności, czarnego humoru, przemocy i braku strachu przed oburzeniem opinii publicznej. Ówcześni twórcy mieli większy margines błędu i rzadziej mierzyli się z autocenzurą.

Z kolei współczesne kino – choć bywa bardziej ugrzecznione w warstwie wizualnej i humorystycznej w obawie przed stratami finansowymi – wykazuje się ogromną, niespotykaną wcześniej odwagą w eksplorowaniu ludzkiej psychiki, przełamywaniu tabu społecznych, pokazywaniu różnorodności i dotykaniu trudnych tematów emocjonalnych, nawet w filmach skierowanych do najmłodszych. Każda z tych epok miała więc swoją własną, unikalną definicję ekranowej odwagi.