Kiedy w maju 1945 roku większość Europy świętowała zakończenie najkrwawszej wojny w historii, dla mieszkańców Litwy, Łotwy i Estonii radosne bicie dzwonów brzmiało raczej jak wyrok. Zamiast upragnionej wolności, kraje te stanęły w obliczu drugiej okupacji radzieckiej, która przyniosła ze sobą brutalne czystki, masowe wywózki i systematyczne niszczenie tożsamości narodowej. Represje, które dotknęły republiki bałtyckie, nie były przypadkowymi aktami przemocy, lecz precyzyjnie zaplanowaną akcją mającą na celu całkowite podporządkowanie tych terenów Moskwie.

Leśni bracia, czyli desperacki opór przeciwko gigantowi

Jednym z najbardziej dramatycznych rozdziałów powojennej historii Bałtów był zbrojny opór partyzancki. Tysiące mężczyzn i kobiet, zwanych „Leśnymi Braćmi”, uciekło do lasów, by walczyć z narzuconą władzą. Na samej Litwie ruch ten liczył w szczytowym momencie nawet 30 tysięcy bojowników. Walka była nierówna – przeciwko partyzantom wysłano regularne jednostki NKWD oraz specjalne grupy operacyjne.

Represje wobec osób podejrzanych o wspieranie partyzantki były bezwzględne. Wioski, które pomagały „Leśnym Braciom”, były pacyfikowane, a ich mieszkańców masowo aresztowano. Sowieci stosowali też brutalną propagandę i prowokacje, tworząc fałszywe oddziały partyzanckie, które miały kompromitować ruch oporu w oczach cywilów. Ostatni partyzanci ukrywali się w lasach aż do lat 50., a pojedyncze osoby nawet dłużej, co pokazuje, jak silna była determinacja, by nie ulec systemowi.

Operacja Priboi – wielka wywózka, która zmieniła wszystko

Najbardziej traumatycznym doświadczeniem dla narodów bałtyckich były masowe deportacje. Choć wywózki zaczęły się jeszcze w 1941 roku, to ich apogeum przypadło na marzec 1949 roku pod kryptonimem „Operacja Priboi” (Operacja Fala). W ciągu zaledwie kilku dni z Litwy, Łotwy i Estonii wywieziono ponad 90 tysięcy osób.

Scenariusz zawsze wyglądał podobnie: funkcjonariusze NKWD pukali do drzwi w środku nocy, dawali rodzinie kilkanaście minut na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy, po czym ładowali wszystkich do bydlęcych wagonów. Celem były odległe rejony Syberii i Kazachstanu. Warunki transportu były nieludzkie – brak wody, jedzenia i podstawowej higieny sprawiał, że wiele osób, zwłaszcza dzieci i starców, nie przeżyło podróży.

Ciekawostka: Oficjalnym powodem deportacji w 1949 roku była walka z „kułakami” (bogatymi chłopami) oraz wspólnikami partyzantów. W rzeczywistości chodziło o złamanie oporu wobec przymusowej kolektywizacji rolnictwa. Po wywiezieniu najbardziej zaradnych gospodarzy, reszta zastraszonych rolników niemal natychmiast „dobrowolnie” wstępowała do kołchozów.

Życie w cieniu strachu i sowietyzacja

Represje to nie tylko kule i wagony na Syberię. To także codzienne niszczenie kultury i struktur społecznych. Po wojnie w republikach bałtyckich wprowadzono rygorystyczną cenzurę, a rodzime elity intelektualne – pisarze, profesorowie, duchowni – trafiły na czarne listy. Wielu z nich osadzono w łagrach lub zmuszono do emigracji.

Równolegle trwał proces intensywnej rusyfikacji. Do krajów bałtyckich sprowadzano setki tysięcy robotników i urzędników z głębi ZSRR. Miało to na celu zmianę struktury demograficznej – szczególnie widoczne było to na Łotwie i w Estonii, gdzie w niektórych miastach rdzenni mieszkańcy stali się mniejszością. Język rosyjski stał się dominujący w urzędach i szkołach, a narodowe tradycje starano się zastąpić nowymi, socjalistycznymi świętami.

Bilans cierpienia

Trudno o precyzyjne liczby, ponieważ archiwa radzieckie przez lata były niedostępne, a wiele dokumentów zniszczono. Szacuje się jednak, że w wyniku powojennych represji kraje bałtyckie straciły od 10% do nawet 15% swojej populacji (licząc zabitych, uwięzionych i deportowanych).

Dla Litwinów, Łotyszy i Estończyków ten okres jest nazywany „czarnymi latami”. Pamięć o tych wydarzeniach była przez dekady tłumiona, ale przetrwała w rodzinnych opowieściach, stając się fundamentem dążeń niepodległościowych pod koniec lat 80. XX wieku. Dziś w Wilnie, Rydze i Tallinie znajdują się liczne muzea okupacji, które dokumentują te tragiczne losy, przypominając światu o cenie, jaką te narody zapłaciły za swoją tożsamość.

Warto wiedzieć, że proces rehabilitacji ofiar zaczął się dopiero po śmierci Stalina w 1953 roku, jednak wielu deportowanych mogło wrócić do swoich ojczyzn dopiero w latach 60., często zastając swoje domy zajęte przez obcych ludzi i nie mając prawa do odzyskania mienia. To dziedzictwo represji do dziś wpływa na relacje tych państw z Rosją.