Palmiro Togliatti to postać, bez której trudno wyobrazić sobie historię współczesnych Włoch. Choć dla wielu kojarzy się głównie z ruchem komunistycznym, jego wpływ na kształt włoskiej demokracji po II wojnie światowej był fundamentalny. Był człowiekiem pełnym sprzeczności – z jednej strony lojalnym współpracownikiem Stalina w Moskwie, z drugiej zaś architektem „włoskiej drogi do socjalizmu”, która zakładała działanie w ramach systemu parlamentarnego, a nie poprzez krwawą rewolucję.

Kim był Palmiro Togliatti?

Urodzony w 1893 roku w Genui, Togliatti od młodości był związany z ruchem socjalistycznym. Prawdziwy przełom w jego życiu nastąpił jednak w 1921 roku, kiedy to stał się jednym z założycieli Włoskiej Partii Komunistycznej (PCI). Gdy do władzy doszedł Benito Mussolini, a faszyzm zaczął dusić wszelką opozycję, Togliatti zmuszony był udać się na emigrację.

Większość lat wygnania spędził w Związku Radzieckim. Tam, pod pseudonimem „Ercoli”, piął się po szczeblach kariery w Kominternie (Międzynarodówce Komunistycznej). Przetrwał czystki stalinowskie, co samo w sobie było nie lada wyczynem i świadczyło o jego niezwykłej inteligencji politycznej oraz instynkcie przetrwania. To właśnie tam wykuwał się jego światopogląd, który połączył z pragmatycznym podejściem do włoskiej rzeczywistości.

Misja Togliattiego: Svolta di Salerno

Kiedy Togliatti wrócił do Włoch w marcu 1944 roku, kraj był pogrążony w chaosie wojny domowej i okupacji. Wielu włoskich komunistów marzyło o powtórzeniu scenariusza z Rosji – o gwałtownym przejęciu władzy i zaprowadzeniu dyktatury proletariatu. Togliatti miał jednak inny plan, znany jako Svolta di Salerno (Zwrot w Salerno).

Jego misja polegała na przekonaniu partii, by odłożyła na bok ideologiczne spory o to, czy Włochy mają być monarchią, czy republiką, i skupiła się na walce z faszyzmem u boku innych sił politycznych, w tym króla i rządu jedności narodowej. Był to ruch genialny w swojej prostocie: zamiast izolować komunistów, uczynił z nich kluczowy element powojennej odbudowy państwa.

Cele misji Togliattiego we Włoszech:

• Legitymizacja partii: Przekształcenie PCI z podziemnej organizacji w masową partię demokratyczną.
• Udział w tworzeniu konstytucji: Togliatti chciał mieć realny wpływ na fundamenty nowej Republiki Włoskiej.
• Uniknięcie wojny domowej: Wiedział, że zbrojne powstanie mogłoby skończyć się interwencją aliantów zachodnich i całkowitym zniszczeniem lewicy.

Włoska droga do socjalizmu

Togliatti sformułował koncepcję „partii masowej” (partito di massa). Uważał, że komunizm we Włoszech nie może zostać narzucony siłą, lecz musi zostać „wybrany” przez społeczeństwo poprzez stopniowe reformy strukturalne. To właśnie on stał za tzw. amnestią Togliattiego w 1946 roku. Jako minister sprawiedliwości doprowadził do ułaskawienia wielu byłych faszystów, co miało służyć narodowemu pojednaniu i stabilizacji państwa, choć do dziś budzi ogromne kontrowersje.

Jego misja odniosła sukces w tym sensie, że PCI stała się największą partią komunistyczną w Europie Zachodniej, cieszącą się ogromnym poparciem społecznym. Togliatti sprawił, że komunizm we Włoszech zyskał „ludzką twarz”, silnie zakorzenioną w lokalnej kulturze i tradycji, co później dało podwaliny pod nurt zwany eurokomunizmem.

Zamach, który mógł zmienić wszystko

W lipcu 1948 roku Palmiro Togliatti stał się ofiarą zamachu. Został postrzelony przed budynkiem parlamentu przez młodego studenta o skrajnie prawicowych poglądach. Włochy stanęły na krawędzi wybuchu rewolucji – robotnicy w całym kraju przerwali pracę, doszło do starć z policją.

Mówi się, że to sam Togliatti, leżąc w szpitalu, nakazał swoim towarzyszom zachowanie spokoju, mówiąc: „Bądźcie spokojni, nie róbcie głupstw”. Jego misja stabilizacji kraju przetrwała nawet tę najtrudniejszą próbę. Nie chciał, by krew przelana na ulicach zniszczyła to, co budował przez lata.

Ciekawostka: Miasto nazwane na jego cześć

Czy wiedzieliście, że w Rosji istnieje miasto o nazwie Togliatti (Togliattigrad)? Zostało tak nazwane w 1964 roku, tuż po śmierci lidera włoskich komunistów. To właśnie tam, przy współpracy z włoskim koncernem Fiat, wybudowano gigantyczną fabrykę samochodów, która produkowała kultowe Łady (oparte na licencji Fiata 124). To ironiczny symbol jego życia – most łączący komunistyczny Wschód z kapitalistycznym Zachodem.

Dziedzictwo i ocena postaci

Postać Togliattiego do dziś dzieli historyków. Dla jednych był mężem stanu, który uratował Włochy przed totalnym rozpadem i włączył klasę robotniczą do życia demokratycznego. Dla innych pozostaje „człowiekiem Moskwy”, który mimo demokratycznej retoryki, nigdy w pełni nie odciął się od stalinowskich zbrodni i prowadził podwójną grę.

Niezależnie od oceny moralnej, jego misja zakończyła się sukcesem w jednym kluczowym aspekcie: uczynił z włoskiego komunizmu siłę, która przez dekady współkształtowała nowoczesne państwo włoskie, działając wewnątrz systemu, a nie przeciwko niemu.