Granice wolności słowa i ekspresji poglądów to jeden z najgorętszych tematów współczesnej debaty publicznej. Ruchy społeczne, w tym feminizm, opierają się na walce o prawa, równouprawnienie i zmianę społeczną. Co jednak dzieje się, gdy aktywizm przybiera skrajne formy? Gdzie leży granica, po której przekroczeniu radykalne poglądy przestają być elementem debaty, a stają się czynem zabronionym przez prawo? Aby to zrozumieć, musimy przyjrzeć się nie samej ideologii, ale konkretnym zachowaniom, które polski kodeks karny kwalifikuje jako przestępstwa.

Poglądy to nie przestępstwo – kluczowa rola wolności słowa

W demokratycznym państwie prawnym sama przynależność do określonego ruchu ideologicznego, nawet o skrajnym charakterze, nie jest karana. Konstytucja RP gwarantuje wolność wyrażania poglądów oraz wolność zrzeszania się. Oznacza to, że radykalne postulaty feministyczne – nawet te, które dla większości społeczeństwa mogą być kontrowersyjne, szokujące czy trudne do zaakceptowania – są w pełni legalne, dopóki pozostają w sferze teorii, pokojowych manifestacji i publicznej dyskusji.

Prawo zaczyna interweniować dopiero wtedy, gdy słowa zamieniają się w czyny naruszające dobra osobiste innych ludzi, porządek publiczny lub bezpieczeństwo. Nie ma znaczenia, czy motywacją sprawcy jest feminizm, ekologia, nacjonalizm czy jakakolwiek inna idea – prawo karne ocenia konkretne czyny, a nie intencje ideologiczne.

Kiedy aktywizm przekracza prawo? Najczęstsze naruszenia

Skrajne formy aktywizmu mogą prowadzić do sytuacji, w których protestujący łamią przepisy prawa karnego. Oto najczęstsze obszary, w których radykalne działania mogą zostać uznane za przestępstwo:

Nawoływanie do przestępstwa i mowa nienawiści

Choć polskie prawo karne w kontekście tzw. mowy nienawiści (art. 256 i 257 Kodeksu karnego) chroni obecnie przede wszystkim przed dyskryminacją i nawoływaniem do nienawiści na tle narodowościowym, etnicznym, rasowym czy wyznaniowym, to skrajne wypowiedzi mogą wyczerpywać znamiona innych przestępstw.

Jeśli radykalna aktywistka lub aktywista publicznie nawołuje do popełnienia przestępstwa (np. do pobicia mężczyzn, niszczenia mienia czy atakowania przeciwników politycznych), wkracza w zakres art. 255 Kodeksu karnego. Za publiczne nawoływanie do popełnienia zbrodni grozi kara do 3 lat pozbawienia wolności.

Zniesławienie i zniewaga

Granica debaty publicznej bywa bardzo cienka. Skrajny feminizm, który w swojej retoryce uderza w konkretne osoby (np. działaczy pro-life, polityków czy osoby o konserwatywnych poglądach), może przekroczyć granicę zniesławienia (art. 212 k.k.) lub zniewagi (art. 216 k.k.). Pomawianie kogoś o postępowanie, które może poniżyć go w opinii publicznej, lub używanie słów powszechnie uznanych za obelżywe, jest ścigane z oskarżenia prywatnego, a w niektórych przypadkach może skutkować odpowiedzialnością karną.

Niszczenie mienia i wandalizm

Podczas demonstracji i akcji protestacyjnych zdarza się, że emocje biorą górę. Malowanie haseł na elewacjach budynków, niszczenie pomników, blokowanie i uszkadzanie pojazdów to klasyczne przykłady niszczenia lub uszkodzenia cudzej rzeczy (art. 288 k.k.). Jeśli wartość strat przekracza określony próg, czyn ten przestaje być wykroczeniem i staje się przestępstwem zagrożonym karą więzienia od 3 miesięcy do 5 lat.

Zakłócanie kultu religijnego i obraza uczuć religijnych

W Polsce głośnym echem odbijały się protesty feministyczne organizowane w kościołach lub przed nimi. Polskie prawo bardzo rygorystycznie podchodzi do ochrony wolności sumienia i wyznania:

• Art. 195 k.k. przewiduje karę za złośliwe przeszkadzanie publicznemu wykonywaniu aktu religijnego.
• Art. 196 k.k. dotyczy obrazy uczuć religijnych innych osób poprzez publiczne znieważenie przedmiotu czci religijnej lub miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych.

Wejście do świątyni w celu zakłócenia mszy świętej lub niszczenie symboli religijnych w imię feministycznych postulatów bezpośrednio wyczerpuje znamiona tych przestępstw.

Stalking, nękanie i doxxing w sieci

W dobie internetu walka ideologiczna często przenosi się do sieci. Skrajny aktywizm może przybrać formę tzw. cyberprzemocy. Doxxing, czyli upublicznianie prywatnych danych osobowych (adresu zamieszkania, numeru telefonu, miejsca pracy) przeciwników światopoglądowych w celu wywołania fali nienawiści wobec nich, może być uznany za uporczywe nękanie (stalking – art. 190a k.k.). Jeśli takie działanie wzbudza u ofiary uzasadnione poczucie zagrożenia lub istotnie narusza jej prywatność, sprawcy grozi surowa kara.

Przemoc fizyczna i zmuszanie do określonego zachowania

Żadna idea, nawet najbardziej szlachetna w założeniach, nie usprawiedliwia przemocy fizycznej. Jeśli radykalne działania przechodzą w rękoczyny – np. podczas blokad dróg, kontrmanifestacji czy bezpośrednich konfrontacji z oponentami – w grę wchodzą przepisy dotyczące naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.) lub spowodowania uszczerbku na zdrowiu.

Co więcej, stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia (np. zmuszanie kogoś do podpisania petycji, opuszczenia jakiegoś miejsca czy zrezygnowania z wyrażania własnych poglądów) stanowi przestępstwo z art. 191 Kodeksu karnego (zmuszanie), zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności.

Ciekawostka: Jak do radykalizmu podchodzą inne kraje?

Warto wiedzieć, że definicja ekstremizmu i podejście do radykalnych ruchów społecznych różni się w zależności od państwa. Na przykład w Wielkiej Brytanii niektóre skrajne grupy feministyczne (oraz ich przeciwnicy z ruchów tzw. "manosfery") bywają monitorowane przez jednostki ds. przeciwdziałania ekstremizmowi, jeśli ich retoryka zaczyna nawoływać do systemowej przemocy wobec określonej płci. Z kolei w Szwecji, która słynie z bardzo postępowego podejścia do równouprawnienia, prawo równie surowo podchodzi do wszelkich form nienawiści i nękania w sieci, niezależnie od tego, pod jakim szyldem ideologicznym są one dokonywane.

Podsumowanie – prawo jest ślepe na barwy ideologiczne

Podsumowując, skrajny feminizm sam w sobie – jako zbiór radykalnych poglądów dotyczących roli kobiet, patriarchatu czy struktury społecznej – nie jest i nie może być przestępstwem w demokratycznym społeczeństwie. Granica zostaje przekroczona w momencie, gdy aktywiści decydują się na metody działania łamiące obowiązujące prawo.

Wandalizm, przemoc fizyczna, nękanie w sieci, zakłócanie uroczystości religijnych czy nawoływanie do nienawiści i popełniania przestępstw to czyny, które podlegają odpowiedzialności karnej bez względu na to, czy stoją za nimi postulaty feministyczne, ekologiczne czy jakiekolwiek inne. Prawo karne chroni porządek społeczny i prawa jednostki, pozostając neutralnym wobec ideologii, która motywuje sprawcę.