Odstąpienie od umowy i cofnięcie zgody na wykorzystanie wizerunku to dwa odrębne zagadnienia prawne, choć w praktyce często występują razem, zwłaszcza w przypadku umów z modelami, aktorami czy innymi osobami, których wizerunek jest wykorzystywany komercyjnie. Zrozumienie różnic i odpowiednie zabezpieczenie się w umowie jest kluczowe dla minimalizowania ryzyka prawnego.

Prawne aspekty odstąpienia od umowy

Kwestie odstąpienia od umowy reguluje przede wszystkim Kodeks cywilny (KC) oraz, w przypadku umów z konsumentami, Ustawa o prawach konsumenta. Odstąpienie od umowy ma skutek wsteczny (ex tunc), co oznacza, że umowa jest traktowana tak, jakby nigdy nie została zawarta, a strony zobowiązane są do zwrotu wzajemnych świadczeń.

1. Ustawowe prawo odstąpienia

Ustawowe prawo odstąpienia przysługuje tylko w sytuacjach wyraźnie przewidzianych w przepisach. Najważniejsze z nich to:

• Umowy wzajemne (np. umowa o dzieło, umowa zlecenia/o świadczenie usług): Strona może odstąpić od umowy, jeśli druga strona popada w zwłokę w wykonaniu zobowiązania. Zazwyczaj wymaga to uprzedniego wyznaczenia dodatkowego, odpowiedniego terminu do wykonania zobowiązania, z zagrożeniem, że w razie bezskutecznego upływu tego terminu, strona będzie uprawniona do odstąpienia.
• Wady dzieła/usługi: W przypadku wad wykonanego dzieła (np. zdjęcia są niezgodne z umową lub wadliwe), zleceniodawca może skorzystać z uprawnień z tytułu rękojmi, w tym, w określonych przypadkach, odstąpić od umowy (art. 560 § 2 KC w zw. z art. 637 KC).
• Umowy na odległość/poza lokalem przedsiębiorstwa (konsumenckie): Konsument, który zawarł umowę na odległość (np. przez internet) lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może odstąpić od niej w terminie 14 dni bez podawania przyczyny i bez ponoszenia kosztów (z pewnymi wyjątkami) (art. 27 Ustawy o prawach konsumenta).

2. Umowne prawo odstąpienia

Strony mogą w umowie zastrzec sobie prawo do odstąpienia od niej w określonym terminie lub na określonych warunkach (art. 395 KC).

• Odstępne: Można zastrzec, że odstąpienie od umowy będzie skuteczne tylko wtedy, gdy strona odstępująca uiści określoną sumę pieniężną, zwaną odstępnym.

Prawne aspekty odwołania zgody na wykorzystanie materiałów (wizerunku)

Wykorzystanie wizerunku (zdjęć/nagrań, na których widoczna jest osoba) regulują dwa główne akty prawne: Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Pr. aut.) oraz Kodeks cywilny (KC) w zakresie ochrony dóbr osobistych.

1. Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku (Prawo autorskie)

Zgodnie z art. 81 ust. 1 Pr. aut., rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej.

• Zasada odpłatnego pozowania: Co istotne w Twoim przypadku, zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli osoba ta otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie, chyba że wyraźnie zastrzegła, że nie wyraża zgody na rozpowszechnianie. W praktyce oznacza to, że przy opłaconej osobie, to ona musi udowodnić, że złożyła zastrzeżenie, jeśli kwestionuje istnienie zgody na rozpowszechnianie.
• Możliwość cofnięcia zgody: Prawo do wizerunku jest dobrem osobistym (art. 23 KC). Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku ma charakter osobisty i co do zasady zawsze może zostać cofnięta. Nie można się zrzec prawa do cofnięcia zgody.

2. Skutki cofnięcia zgody

Cofnięcie zgody działa na przyszłość (ex nunc). Oznacza to, że:

• Obowiązek zaprzestania dalszego rozpowszechniania: Od momentu otrzymania oświadczenia o cofnięciu zgody, rozpowszechniający musi zaprzestać dalszego wykorzystywania wizerunku.
• Materiały opublikowane przed cofnięciem: Materiały opublikowane przed cofnięciem zgody (np. wydrukowane ulotki, posty w mediach społecznościowych) zostały rozpowszechnione legalnie. Jednakże, w przypadku internetu, należy ocenić realne możliwości usunięcia materiałów opublikowanych przed cofnięciem zgody.

Jak zabezpieczyć się przed natychmiastowym cofnięciem zgody?

Ponieważ prawo do wizerunku jest dobrem osobistym i zgoda zawsze może zostać cofnięta, nie ma możliwości prawnego zagwarantowania nieodwołalności zgody. Można jednak zastosować mechanizmy, które zniechęcą do jej cofnięcia lub zrekompensują poniesione straty.

1. Klauzula zobowiązania do niecofania zgody i kara umowna

Najskuteczniejszym zabezpieczeniem jest umowne zobowiązanie się osoby do niecofania zgody na rozpowszechnianie wizerunku, wzmocnione rygorem kary umownej na wypadek naruszenia tego zobowiązania.

• Działanie: Osoba nie zrzeka się prawa do cofnięcia zgody (co byłoby nieskuteczne), lecz zobowiązuje się, że tego prawa nie wykona. Jeśli mimo to cofnie zgodę, narusza postanowienie umowne i może zostać obciążona karą umowną.
• Wysokość kary: Kara umowna powinna być adekwatna do potencjalnych strat wynikających z konieczności wstrzymania kampanii, wycofania materiałów z rynku, czy utraty zysków.

2. Odszkodowanie na zasadach ogólnych

Nawet jeśli strony nie przewidziały kary umownej, cofnięcie zgody może rodzić odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych (art. 471 KC), jeśli cofnięcie to spowodowało szkodę po stronie rozpowszechniającego. W takim przypadku trzeba udowodnić wysokość poniesionej szkody.

3. Precyzyjne określenie zakresu zgody i wynagrodzenia

Im bardziej szczegółowo określony jest zakres zgody, tym mniejsze pole do interpretacji dla osoby portretowanej. W umowie należy precyzyjnie określić:

• Pola eksploatacji: Gdzie wizerunek będzie wykorzystywany (internet, prasa, reklama outdoorowa, telewizja, itp.).
• Czas i terytorium: Okres, na jaki zgoda jest udzielona (np. 5 lat, bezterminowo) i obszar (Polska, świat).
• Cel wykorzystania: Konkretny cel (np. kampania reklamowa produktu X, promocja firmy Y).
• Wynagrodzenie: Wyraźne określenie, że wynagrodzenie (opłata) obejmuje zarówno samo pozowanie, jak i udzielenie zgody na rozpowszechnianie wizerunku w określonym zakresie.

4. Wyraźne przeniesienie praw autorskich do materiałów

Jeśli materiały (zdjęcia, nagrania) są utworem w rozumieniu prawa autorskiego, a osoba portretowana jest ich twórcą (np. jest autorką nagrania), należy zadbać o przeniesienie majątkowych praw autorskich lub udzielenie licencji na wszystkich polach eksploatacji. To zabezpiecza przed roszczeniami z tytułu naruszenia praw autorskich, które są niezależne od zgody na wizerunek.

Podsumowanie zabezpieczeń

Pamiętaj, że wizerunek jest dobrem osobistym, a jego ochrona jest silna. Zabezpieczenia umowne (takie jak kara umowna) nie unieważniają prawa do cofnięcia zgody, ale stanowią skuteczną finansową barierę, która zmusza osobę do rozważenia konsekwencji swojej decyzji.