To jest fascynujące ćwiczenie myślowe z pogranicza teorii prawa i praktyki. Proponowane zmiany dotykają dwóch filarów prawa cywilnego: klauzuli generalnej, która wprowadza element moralności i słuszności do stosunków prawnych, oraz fundamentalnej kwestii zdolności do czynności prawnych, czyli autonomii prawnej jednostki.

Oto, jakie byłyby konsekwencje, gdyby w Kodeksie cywilnym wprowadzono te modyfikacje.

Usunięcie „lub z zasadami współżycia społecznego” z art. 5 KC

Artykuł 5 Kodeksu cywilnego to jeden z najważniejszych i najbardziej elastycznych przepisów w polskim prawie prywatnym. Mówi on o tzw. nadużyciu prawa podmiotowego.

Obecne znaczenie art. 5 KC

Obecnie, zgodnie z art. 5 KC, nie można korzystać ze swojego prawa w sposób sprzeczny:

1. ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa,
2. lub z zasadami współżycia społecznego.

Działanie sprzeczne z tymi kryteriami nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony prawnej. W praktyce oznacza to, że sąd może odmówić ochrony osobie, która formalnie ma rację (np. ma prawo żądać zwrotu długu), ale jej żądanie jest rażąco niesprawiedliwe, niemoralne lub sprzeczne z ogólnie przyjętymi normami etycznymi w społeczeństwie.

Zasady współżycia społecznego to tzw. klauzula generalna. Nie mają one sztywnej definicji, a ich treść jest zawsze oceniana przez sąd w kontekście konkretnej sprawy i całokształtu okoliczności. Działają one jako "ostatnia deska ratunku" dla sądów, pozwalając na złagodzenie rygoryzmu prawa w wyjątkowych, skrajnie niesprawiedliwych przypadkach.

Konsekwencje skreślenia

Usunięcie frazy „lub z zasadami współżycia społecznego” miałoby ogromne, rewolucyjne konsekwencje dla polskiego prawa cywilnego:

1. Utrata kryterium moralnego i etycznego

Sądy straciłyby możliwość odwoływania się do ogólnospołecznych norm moralnych i etycznych przy ocenie nadużycia prawa. Ochrony prawnej można by odmówić jedynie w przypadku sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

• Przykład: Obecnie, sąd może odmówić zasądzenia zachowku (obowiązkowej części spadku) na rzecz osoby, która przez lata rażąco zaniedbywała spadkodawcę lub działała wobec niego wrogo, uznając to za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Po zmianie, takie roszczenie, choć niemoralne, musiałoby zostać uwzględnione, ponieważ nie jest sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa do zachowku.

2. Usztywnienie i formalizacja prawa

Prawo cywilne stałoby się znacznie bardziej formalne i sztywne (rygorystyczne). Sędzia, nawet w obliczu oczywistej niesprawiedliwości, musiałby trzymać się dosłownego brzmienia przepisów i celu ekonomicznego prawa, bez możliwości odwołania się do zasad słuszności. Oznaczałoby to większą przewidywalność prawa (co jest zaletą), ale kosztem sprawiedliwości indywidualnej (co jest wadą).

3. Wzrost znaczenia "społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa"

Pozostałe kryterium stałoby się jedyną klauzulą generalną. Prawdopodobnie doszłoby do rozszerzenia jego interpretacji w orzecznictwie, aby wypełnić lukę po usuniętych zasadach współżycia społecznego. Jednakże "przeznaczenie prawa" ma z natury bardziej obiektywny i ekonomiczny charakter niż subiektywne i moralne "zasady współżycia społecznego".

Zmiana wieku w art. 12 i 13 KC z „trzynaście” na „dziesięć”

Ta propozycja dotyczy kluczowego podziału w prawie cywilnym – zdolności do czynności prawnych, która określa, w jakim stopniu osoba fizyczna może samodzielnie nabywać prawa i zaciągać zobowiązania.

Obecny podział wiekowy

Obecnie Kodeks cywilny dzieli zdolność do czynności prawnych na trzy kategorie:

1. Brak zdolności do czynności prawnych (Art. 12 KC): Osoby, które nie ukończyły lat trzynastu (0-13 lat). Czynności prawne przez nie dokonane są z zasady nieważne.
2. Ograniczona zdolność do czynności prawnych (Art. 15 KC): Małoletni, którzy ukończyli trzynasty rok życia (13-18 lat). Do ważności większości ich czynności prawnych potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego (rodzica/opiekuna).
3. Pełna zdolność do czynności prawnych (Art. 11 KC): Osoby pełnoletnie (18+ lat).

Konsekwencje zmiany wieku

Zastąpienie słowa „trzynaście” słowem „dziesięć” w art. 12 i art. 13 KC miałoby następujące skutki:

1. Rozszerzenie ograniczonej zdolności do czynności prawnych (Art. 12 KC)

Grupa osób z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych zostałaby rozszerzona o dzieci w wieku 10, 11 i 12 lat.

• Wzrost autonomii 10-latków: Dzieci w tym wieku mogłyby samodzielnie dokonywać czynności prawnych, które dotyczą drobnych, bieżących spraw życia codziennego (np. kupno słodyczy, biletów, zabawek).
• Większa odpowiedzialność prawna: Chociaż do większości czynności nadal potrzebna byłaby zgoda rodziców, wejście w reżim ograniczonej zdolności do czynności prawnych oznacza, że te dzieci mogłyby np. rozporządzać swoim zarobkiem (chyba że sąd opiekuńczy postanowi inaczej) lub samodzielnie zawierać umowy w drobnych sprawach.
• Wyzwanie dla obrotu prawnego: Wprowadzenie 10-latków do kategorii osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych mogłoby skomplikować obrót prawny, ponieważ wymagałoby od kontrahentów większej ostrożności i weryfikacji wieku.

2. Obniżenie kryterium dla ubezwłasnowolnienia całkowitego (Art. 13 KC)

Obecnie ubezwłasnowolnić całkowicie można tylko osobę, która ukończyła 13 lat. Po zmianie, możliwość ta objęłaby również dzieci w wieku 10, 11 i 12 lat, jeśli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych nie są w stanie kierować swoim postępowaniem.

• Wcześniejsza interwencja i ochrona: Ta zmiana pozwoliłaby na wcześniejsze ustanowienie opieki prawnej nad najmłodszymi dziećmi (10-12 lat) z poważnymi zaburzeniami psychicznymi, które uniemożliwiają im kierowanie swoim postępowaniem.
• Kontrowersje etyczne: Obniżenie tego progu mogłoby budzić kontrowersje etyczne i społeczne, ponieważ dotyczyłoby to bardzo młodych osób. Z drugiej strony, ubezwłasnowolnienie ma na celu ochronę osoby, która nie jest w stanie zadbać o własne interesy.

Podsumowanie

Proponowane zmiany prowadzą do dwóch różnych kierunków:

W rezultacie, mielibyśmy do czynienia z bardziej formalistycznym i mniej elastycznym prawem w zakresie klauzul generalnych, jednocześnie zwiększającym podmiotowość prawną dzieci w wieku 10-12 lat.