Świat prawa cywilnego jest znacznie szerszy niż tylko popularne umowy zlecenia i umowy o dzieło. Chociaż to właśnie te dwie formy są najczęściej kojarzone z elastycznym zatrudnieniem, Kodeks cywilny (KC) reguluje całe mnóstwo innych, równie ważnych kontraktów, które porządkują nasze codzienne życie — od zakupu mieszkania, przez wypożyczenie samochodu, aż po zaciągnięcie kredytu.

W polskim prawie cywilnym umowy dzielimy na trzy główne kategorie: umowy nazwane, umowy nienazwane i umowy mieszane.

• Umowy nazwane to te, które są szczegółowo uregulowane w Kodeksie cywilnym. To właśnie do tej grupy należą umowa zlecenia i umowa o dzieło, ale także cała reszta, którą zaraz omówimy.
• Umowy nienazwane to kontrakty, które strony tworzą same, korzystając z zasady swobody umów, a które nie pasują do żadnej konkretnej kategorii z KC. Przykładem może być umowa faktoringu.
• Umowy mieszane to kontrakty łączące elementy różnych umów nazwanych.

Skupmy się na najczęściej spotykanych "nazwanych" umowach cywilnoprawnych, które regulują nasze relacje majątkowe i zobowiązania.

Najważniejsze rodzaje umów nazwanych (poza zleceniem i dziełem)

Umowa sprzedaży

To absolutna podstawa obrotu gospodarczego i codziennego życia. Zawierasz ją, kupując bułki w sklepie, samochód, czy nieruchomość.

Na czym polega? Sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy (lub praw majątkowych) i wydać mu tę rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić uzgodnioną cenę.

Kluczowe elementy:

• Przeniesienie własności: To jest jej główny cel.
• Odpłatność: Zawsze jest odpłatna (wymiana rzeczy na pieniądze).
• Rękojmia: Sprzedawca odpowiada za wady fizyczne i prawne rzeczy (rękojmia), co jest bardzo ważnym elementem tej umowy.

Umowa najmu

Kiedy wynajmujesz mieszkanie, pokój studencki czy samochód, zawierasz umowę najmu.

Na czym polega? Wynajmujący zobowiązuje się oddać najemcy rzecz do używania przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a najemca zobowiązuje się płacić umówiony czynsz.

Kluczowe elementy:

• Używanie, a nie własność: Najemca nie staje się właścicielem rzeczy, a jedynie może z niej korzystać.
• Czynsz: Jest to element obowiązkowy i świadczy o odpłatnym charakterze umowy.
• Obowiązki: Wynajmujący musi zapewnić stan rzeczy przydatny do umówionego użytku, a najemca dbać o rzecz i używać jej zgodnie z przeznaczeniem.

Umowa dzierżawy

Jest bardzo podobna do najmu, ale ma jeden kluczowy element, który ją odróżnia.

Na czym polega? Dzierżawca, w przeciwieństwie do najemcy, ma prawo nie tylko używać rzeczy, ale także pobierać z niej pożytki.

Przykład:

• Najem: Wynajmujesz mieszkanie i w nim mieszkasz.
• Dzierżawa: Dzierżawisz pole uprawne i zbierasz z niego plony (pożytki) lub dzierżawisz hotel i czerpiesz zyski z jego działalności.

Umowa pożyczki

Zaciągnięcie kredytu w banku, pożyczenie pieniędzy od znajomego czy nawet użyczenie książki na dłuższy czas – to wszystko może być uregulowane umową pożyczki.

Na czym polega? Dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego pożyczkę określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku (np. 100 kg pszenicy), a biorący pożyczkę zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i jakości.

Kluczowe elementy:

• Przeniesienie własności: Biorący pożyczkę staje się właścicielem pożyczonych środków/rzeczy.
• Zwrot: Obowiązek zwrotu tej samej ilości (niekoniecznie tych samych banknotów).
• Odpłatność/Nieodpłatność: Pożyczka może być zarówno odpłatna (z odsetkami), jak i nieodpłatna.

Umowa darowizny

To umowa, która nie wymaga od obdarowanego żadnego świadczenia wzajemnego.

Na czym polega? Darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku.

Kluczowe elementy:

• Bezpłatność: Darczyńca nie otrzymuje nic w zamian (jest to umowa nieodpłatna).
• Forma: Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednak jeśli darowizna została wykonana (np. pieniądze przekazane), umowa jest ważna, nawet jeśli nie zachowano formy notarialnej (z wyjątkiem darowizny nieruchomości).

Umowa agencyjna

Jest to umowa często wykorzystywana w biznesie, zwłaszcza w sprzedaży i ubezpieczeniach.

Na czym polega? Agent (przyjmujący zlecenie) zobowiązuje się, w zakresie działalności swojego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia, za wynagrodzeniem, przy zawieraniu umów na rzecz dającego zlecenie (np. producenta) albo do zawierania ich w jego imieniu.

Przykład: Agent ubezpieczeniowy, który pośredniczy w zawieraniu umów ubezpieczenia na rzecz towarzystwa ubezpieczeniowego.

Ciekawostka: Umowy nienazwane i ich potęga

Warto pamiętać, że dzięki zasadzie swobody umów (art. 353¹ Kodeksu cywilnego) strony mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się ustawie, zasadom współżycia społecznego ani naturze stosunku.

To właśnie ta zasada pozwala na tworzenie wspomnianych umów nienazwanych, które idealnie dopasowują się do potrzeb nowoczesnego biznesu. Przykładem jest popularna umowa licencyjna (choć jej elementy regulują też inne ustawy) czy umowa o zachowanie poufności (NDA). Powstają one na bazie ogólnych przepisów KC, ale ich treść jest "szyta na miarę" przez strony.

Podsumowując, Kodeks cywilny to prawdziwa skarbnica rozwiązań, a umowa zlecenia i umowa o dzieło to zaledwie wierzchołek góry lodowej, która reguluje cały nasz obrót prawny.