Elektrownie wodne, choć często postrzegane jako ekologiczne źródło energii odnawialnej, stanowią jedno z największych zagrożeń dla ekosystemów rzecznych, a w szczególności dla ryb. Problem ten jest złożony i wynika zarówno z samej konstrukcji zapór, jak i ze sposobu funkcjonowania tych instalacji.

Oto główne powody, dla których elektrownie wodne są tak niebezpieczne dla ryb:

1. Fragmentacja rzek i blokada szlaków migracyjnych

Najbardziej oczywistym i najpoważniejszym problemem jest budowa zapór, które tworzą fizyczną barierę w poprzek rzeki. Dla wielu gatunków, takich jak łosoś atlantycki czy jesiotr, rzeka jest korytarzem migracyjnym, niezbędnym do przetrwania.

• Migracje tarłowe: Ryby dwuśrodowiskowe (anadromiczne i katadromiczne) muszą przemieszczać się między morzem a rzeką, aby odbyć tarło. Zapora całkowicie blokuje im drogę w górę rzeki, uniemożliwiając dotarcie do naturalnych tarlisk. To prowadzi do drastycznego spadku, a w skrajnych przypadkach do całkowitego wymarcia lokalnych populacji.
• Izolacja populacji: Nawet gatunki, które nie migrują na duże odległości, zostają podzielone na mniejsze, izolowane populacje. To ogranicza pulę genową i czyni je bardziej podatnymi na choroby i lokalne wymieranie.

Choć buduje się tzw. przepławki dla ryb, ich skuteczność jest często ograniczona i zależy od wielu czynników, takich jak lokalizacja czy nurt wabiący. Co więcej, tysiące starszych obiektów w ogóle nie posiada takich udogodnień.

2. Śmiertelne zagrożenie w turbinach

Ryby wędrujące w dół rzeki, w tym narybek i dorosłe osobniki po tarle, są narażone na śmiertelne niebezpieczeństwo, gdy wpływają do komór turbin.

• Urazy mechaniczne: Wirujące łopaty turbin mogą kaleczyć lub zabijać ryby. Szacuje się, że turbina obracająca się z prędkością 150 obrotów na minutę może zabić nawet do 90% przepływających przez nią zwierząt.
• Szok ciśnieniowy (kawitacja): Gwałtowne zmiany ciśnienia, zwłaszcza w dużych elektrowniach z dużą różnicą poziomów wody (powyżej 10 metrów), mogą prowadzić do uszkodzenia narządów wewnętrznych ryb, a nawet do tzw. choroby dekompresyjnej. Podobnie jak u nurków, u ryb mogą tworzyć się pęcherzyki azotu we krwi, co prowadzi do śmierci, często dopiero po kilku dniach.
• Przyciskanie do krat: Na wlotach do turbin stosuje się kraty mechaniczne, aby zapobiec wpływaniu większych obiektów, w tym ryb. Jednak silny prąd wody może "przyklejać" ryby do krat, co również prowadzi do ich śmierci.

3. Hydropeaking – gwałtowne wahania poziomu wody

Elektrownie szczytowo-pompowe lub te działające w trybie regulacji szczytowej (tzw. hydropeaking) są uruchamiane i wyłączane w odpowiedzi na zmienne zapotrzebowanie na energię, często wielokrotnie w ciągu dnia. Prowadzi to do bardzo gwałtownych wahań poziomu wody w rzece poniżej zapory, co stwarza kilka poważnych zagrożeń.

• Wypłukiwanie organizmów: Podczas gwałtownego wezbrania (podniesienia poziomu wody) silny nurt może wypłukać słabsze organizmy, w tym wylęg i narybek, a także zniszczyć ikrę.
• Uwięzienie na mieliznach: Kiedy woda gwałtownie opada (faza zrzutu), ryby, które schroniły się na płytszych obszarach (mieliznach) przed szybkim nurtem, mogą zostać uwięzione w odciętych od głównego koryta kałużach. Jeśli woda opadnie zbyt szybko, nie mają szans na przeżycie. Takie sytuacje prowadzą do spektakularnych, ale tragicznych widoków ogromnej ilości martwych ryb.

4. Zmiana warunków siedliskowych

Budowa zapory i utworzenie zbiornika retencyjnego całkowicie zmienia naturalne środowisko rzeki, wpływając na jej fizyczne i chemiczne parametry.

• Zmiana temperatury i jakości wody: Zatrzymanie wody w dużym zbiorniku spowalnia jej przepływ, co może prowadzić do sedymentacji osadów, zmiany składu chemicznego, a także do zmian termicznych. Woda wypuszczana z głębszych warstw zbiornika może mieć inną temperaturę niż naturalna temperatura rzeki, co negatywnie wpływa na gatunki ryb przystosowane do określonych warunków.
• Brak osadów: Zapora zatrzymuje transport naturalnego materiału osadowego (piasku, żwiru) w dół rzeki. Poniżej zapory rzeka jest "głodna" osadów, co prowadzi do ograniczenia erozji koryta i zmiany struktury dna. To z kolei niszczy naturalne miejsca tarła i żerowania.
• Zmniejszenie bazy pokarmowej: Ciągłe wahania poziomu wody i zmiany w siedlisku prowadzą do osłabienia ryb, między innymi z powodu mniejszej dostępności pokarmu.

Wszystkie te czynniki sprawiają, że elektrownie wodne, choć z pozoru czyste, mają ogromny i często nieodwracalny negatywny wpływ na ichtiofaunę rzek. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe, aby móc szukać i wdrażać skuteczne rozwiązania, które pozwolą na produkcję energii przy jednoczesnej ochronie życia w rzekach.