Legendy arturiańskie to jeden z najpotężniejszych i najtrwalszych mitów w kulturze europejskiej, a Rycerze Okrągłego Stołu stanowią ich serce. To nie tylko opowieści o walce, ale przede wszystkim o idealnym rycerstwie, honorze, miłości i upadku spowodowanym ludzkimi słabościami.

Historia i geneza legendy

Opowieść o królu Arturze i jego rycerzach ma swoje korzenie w mrocznym okresie historii Wielkiej Brytanii, po wycofaniu się Rzymian w V wieku. W tym czasie Brytowie walczyli z najeżdżającymi ich plemionami anglosaskimi.

Początki historyczne i literackie
Prawdopodobnie postać króla Artura wywodzi się od jakiegoś historycznego wodza Brytów, który przewodził oporowi przeciwko Saksonom, choć nie da się tego jednoznacznie zweryfikować. Najwcześniejsze wzmianki o Arturze pojawiają się w łacińskich kronikach, które wspominają o jego dwunastu wielkich bitwach.

Prawdziwy rozkwit legendy nastąpił jednak w średniowieczu, głównie za sprawą literatury:

• Geoffrey z Monmouth (XII wiek): Jego Historia Regum Britanniae (Historia królów Brytanii) spopularyzowała postać Artura, Merlina i Excalibura.
• Wace i Layamon (XII/XIII wiek): Wprowadzili do legendy sam Okrągły Stół.
• Chrétien de Troyes (XII wiek): Uważany za twórcę dworskich romansów rycerskich. Wprowadził do opowieści postacie Lancelota, Parsifala (Percivala) i wątki charakterystyczne dla dworskiej poezji, skupiając się na przygodach i miłości.
• Sir Thomas Malory (XV wiek): Jego dzieło Le Morte d'Arthur (Śmierć Artura) jest najważniejszą kompilacją i ujednoliceniem całego cyklu legend.

Ciekawostka: Choć legenda Artura jest silnie związana z Anglią, wielu jej twórców (jak Chrétien de Troyes) pisało w języku francuskim (dokładniej w dialekcie anglo-normandzkim), co świadczy o jej paneuropejskim zasięgu.

Legenda Okrągłego Stołu

Okrągły Stół, wokół którego gromadzili się rycerze w zamku Camelot, jest symbolem równości i braterstwa. Według legendy, jego okrągły kształt miał zapobiegać kłótniom o pierwszeństwo i zaszczytne miejsca, ponieważ wszystkie miejsca były równie ważne.

Liczba rycerzy różni się w zależności od wersji – od 25, przez 50, aż do 150.

Misja Rycerzy Okrągłego Stołu
Główną misją, która zjednoczyła rycerzy i jednocześnie doprowadziła do rozpadu ich braterstwa, było poszukiwanie Świętego Graala – legendarnego kielicha, z którego miał pić Jezus podczas Ostatniej Wieczerzy lub który Józef z Arymatei miał napełnić krwią Chrystusa.

Tylko najszlachetniejszy i najczystszy sercem rycerz mógł odnaleźć Graala. Przy Okrągłym Stole istniało nawet jedno miejsce, zwane Siedzeniem Niebezpiecznym (Siege Perilous), przeznaczone wyłącznie dla tego wybranego. Każdy niegodny, który na nim zasiadł, miał zginąć.

Najważniejsi Rycerze i ich losy

Lancelot z Jeziora (Lancelot du Lac)

Uważany za najznamienitszego i najdzielniejszego rycerza Okrągłego Stołu.

• Grzech i upadek: Jego tragiczna, zakazana miłość do królowej Ginewry, żony Artura, stała się główną przyczyną rozłamu i upadku królestwa.
• Graal: Z powodu swojej grzesznej miłości, Lancelot, choć najdzielniejszy w walce, nie mógł odnaleźć Świętego Graala.
• Koniec: Po ujawnieniu romansu i ucieczce z Ginewrą, Lancelot ostatecznie został pustelnikiem, a królowa wstąpiła do klasztoru. Oboje umarli w pokucie.

Galahad

Syn Lancelota i Elaine z Corbenic (którą Lancelot wziął za Ginewrę na skutek intrygi).

• Rycerz idealny: Galahad jest ucieleśnieniem czystości, pobożności i doskonałości moralnej. To on, jako jedyny, był godny zasiąść w Siedzeniu Niebezpiecznym i pomyślnie zakończyć misję poszukiwania Graala.
• Misja: Po znalezieniu Graala, Galahad dostąpił zaszczytu oglądania jego tajemnic, a następnie – jako czysta dusza – odszedł do nieba.

Tristan

Choć nie zawsze jest centralną postacią w głównym cyklu arturiańskim, jego historia jest jedną z najsłynniejszych.

• Tragiczna miłość: Tristan, siostrzeniec króla Marka z Kornwalii, zakochał się w Izoldzie Złotowłosej, która miała poślubić jego wuja. Ich miłość była wynikiem przypadkowego wypicia eliksiru miłosnego.
• Motyw: Ich opowieść jest archetypem nieszczęśliwej, nieposkromionej miłości, silniejszej niż obowiązek i zasady moralne.

Gawain, Parsifal i Mordred

• Gawain: Siostrzeniec Artura, ucieleśnienie dworskiego rycerza, znany z waleczności i lojalności. W jednej z najsłynniejszych opowieści (Sir Gawain i Zielony Rycerz) podejmuje wyzwanie Zielonego Rycerza.
• Parsifal (Percival): Jeden z rycerzy, którzy wraz z Galahadem i Borsem odnaleźli Graala. W niektórych wczesnych wersjach legendy to on, a nie Galahad, był tym wybranym.
• Mordred: Nieślubny syn Artura (spłodzony w niewiedzy z jego przyrodnią siostrą Morganą le Fay). To on doprowadził do ostatecznej zdrady, bitwy pod Camlann i śmierci Artura.

Postrzeganie w kulturze

Rycerze Okrągłego Stołu, jako symbol idealnego rycerstwa i jednocześnie jego upadku, są nieustannym źródłem inspiracji dla twórców.

Literatura

Legendy arturiańskie były popularne już w średniowieczu (romanse rycerskie) i przeżyły renesans w epoce romantyzmu, kiedy to Alfred Tennyson napisał słynny poemat Pani z Shalott o Elaine z Astolat, zakochanej w Lancelocie.

Współczesna literatura chętnie reinterpretuje te mity:

• Mgły Avalonu (Marion Zimmer Bradley): Opowieść widziana z perspektywy kobiecych postaci, zwłaszcza Morgany le Fay, eksponująca konflikt między celtycką magią a chrześcijaństwem.
• Trylogia arturiańska (Bernard Cornwell): Przedstawia Artura jako historycznego wodza wojennego (Władcę Wojny) w mrocznym V wieku, odzierając legendę z większości magicznych elementów.

Film i telewizja

Kinematografia i telewizja regularnie wracają do Camelotu, oferując adaptacje w różnych gatunkach:

• Excalibur (1981): Film Johna Boormana, uznawany za jedną z najwierniejszych duchowi średniowiecznych legend, epicką narrację ukazującą historię Artura od początku do końca.
• Monty Python i Święty Graal (1975): Kultowa brytyjska komedia, która w absurdalny sposób parodiuje motywy arturiańskie, jednocześnie udowadniając ich uniwersalność.
• Współczesne adaptacje: Filmy takie jak Król Artur (2004), Król Artur: Legenda miecza (2017) czy seriale Przygody Merlina i Camelot pokazują, jak elastyczna jest ta opowieść – od historycznego eposu po młodzieżowe fantasy.
• Zielony Rycerz (2021): Artystyczna adaptacja poematu o Gawainie, skupiająca się na motywach próby, honoru i męstwa.

Gry i inne media

Rycerze Okrągłego Stołu i ich świat są również stałym elementem gier wideo, planszowych i komiksów, gdzie służą jako podstawa dla fabuł fantasy, często wprowadzając nowe elementy lub łącząc się z innymi mitologiami.

Współczesne postrzeganie Rycerzy Okrągłego Stołu jest złożone. Z jednej strony są oni symbolem szlachetności, kodeksu rycerskiego i dążenia do ideału (Święty Graal). Z drugiej strony, ich historia jest studium przypadku ludzkich słabości – zdrady, cudzołożnej miłości i pychy, które doprowadziły do upadku wielkiego królestwa. To właśnie ta dwoistość sprawia, że legendy arturiańskie pozostają tak żywe i aktualne.