Farsa, choć jest jednym z najpopularniejszych i najbardziej dochodowych gatunków teatralnych, od dawna zajmuje w hierarchii komedii pozycję, która bywa określana jako „niższa”. To postrzeganie nie jest przypadkowe i ma swoje korzenie zarówno w historii, jak i w samej naturze tego typu widowiska, które stawia na natychmiastowy, fizyczny śmiech, często kosztem głębszej refleksji czy satyry.

Co sprawia, że farsa jest „niższa”?

Głównym powodem, dla którego farsa bywa sprowadzana do „śmiechu dla samego śmiechu” i adresowana do „najniższych gustów”, jest jej bezpośredniość i mechanika komizmu.

1. Komizm sytuacyjny i fizyczność

Farsa opiera się przede wszystkim na komizmie sytuacyjnym i błazenadzie (ang. slapstick). Akcja jest dynamiczna, rozwija się błyskawicznie i jest pełna coraz bardziej nieprawdopodobnych, niewygodnych lub kompromitujących wydarzeń.

• Drzwi, pomyłki i gagi: Schematyczna konstrukcja farsy często wykorzystuje powtarzalne chwyty sceniczne, takie jak słynne drzwi, przez które bohaterowie wchodzą i wychodzą, ciągłe pomyłki tożsamości, ukrywanie się w szafach czy pod stołami.
• Karykatura i wyolbrzymienie: Bohaterowie są jednowymiarowi i ucieleśniają określone wady, takie jak próżność, chciwość czy głupota. Ich reakcje i zachowania są wyjaskrawione, a konflikty sprowadzają się do bagatelnych intryg, co prowadzi do karykatury i groteski.

Ten rodzaj humoru, oparty na wizualnym gagach i szybkim tempie, działa natychmiastowo i uniwersalnie, nie wymagając od widza głębokiej analizy czy wiedzy kontekstowej.

2. Historyczne korzenie i „niskie” tematy

Historycznie farsa (zwłaszcza w odmianie ludowej) była związana z jarmarkiem i istniała poza oficjalnym teatrem i poetyką. Była to forma widowiska, która przez stulecia uchodziła za najniższy z gatunków, krytykowany za:

• Prymitywizm i wulgarność: Posługiwała się językiem prostym, często rubasznym, a tematyka oscylowała wokół cielesności, seksualnej metaforyki i obsceniczności.
• Instynktowne tematy: Odwieczne motywy farsy, takie jak fortele kochanków i służących, przewrotność wiarołomnych żon i głupota mężów-rogaczy, koncentrują się na uniwersum oszukanych i oszukujących, odwołując się do podstawowych ludzkich słabości i instynktów.

W przeciwieństwie do „wyższej” komedii (np. komedii klasycystycznej czy niektórych dzieł Arystofanesa), która często pełniła funkcję satyrę społeczną lub polityczną i wymagała od widza znajomości kontekstu, farsa koncentrowała się na obnażaniu uniwersalnych, często przyziemnych słabości.

Śmiech dla śmiechu kontra refleksja

Krytycy i teoretycy literatury często zarzucają farsie, że jej podstawowym i jedynym celem jest wzbudzenie śmiechu — i to śmiechu głośnego, niekontrolowanego.

• Miernik sukcesu: W farsie podstawowym miernikiem sukcesu lub porażki jest śmiech widowni. To odróżnia ją od komedii o głębszym przesłaniu, gdzie równie ważna jest refleksja nad wadami społeczeństwa czy psychologią postaci.
• Brak głębi: Farsa rzadko oferuje głęboką analizę psychologiczną postaci czy skomplikowaną problematykę moralną. Konflikty są bagatelne, a postacie są raczej typami niż złożonymi osobowościami.

W rezultacie, farsa jest często traktowana z dystansem przez krytyków i niektórych reżyserów, ponieważ jest postrzegana jako gatunek wysoce skomercjalizowany i schematyczny, w którym forma i technika aktorska (dynamika, sprawność) dominują nad treścią i przesłaniem.

Mimo tych krytycznych ocen, farsa pozostaje kluczowym elementem repertuaru teatralnego. Jest ceniona za swoją zdolność do zapewnienia czystej, nieskrępowanej rozrywki, a jej sukces finansowy często umożliwia teatrom wystawianie innych, mniej komercyjnych produkcji.