Wyobrażenie sobie państwa jako konkretnego obiektu lub organizmu to jeden z najstarszych sposobów, w jaki filozofowie i socjologowie próbowali zrozumieć relacje między jednostką a ogółem. Zamiast operować suchymi definicjami prawnymi, łatwiej jest spojrzeć na społeczeństwo przez pryzmat mrowiska, ula czy kamienicy. Każda z tych metafor niesie ze sobą zupełnie inną wizję wolności, obowiązków i roli, jaką odgrywamy w strukturze społecznej.

Państwo jako mrowisko: jednostka, która nie istnieje

Koncepcja państwa jako mrowiska to wizja skrajnie kolektywistyczna. W mrowisku nie ma miejsca na indywidualizm, prywatne ambicje czy sprzeciw. Każda mrówka ma ściśle określoną rolę – robotnicy, żołnierza czy królowej – i wykonuje ją bezrefleksyjnie dla dobra całej kolonii.

W takim ujęciu państwo jest organizmem totalnym. Jednostka jest jedynie „komórką”, która ma sens tylko wtedy, gdy służy całości. Jeśli mrówka zginie, mrowisko nawet tego nie zauważy, o ile jej funkcję przejmie inna. Ta metafora często pojawia się w kontekście krytyki systemów totalitarnych i autorytarnych, gdzie państwo dąży do pełnej kontroli nad obywatelem, a jego osobiste szczęście jest poświęcane na ołtarzu „wyższego celu” lub potęgi narodu.

Kluczowe cechy mrowiska:

• Bezwzględna hierarchia: Każdy ma swoje miejsce, którego nie może zmienić.
• Brak prywatności: Wszystko, co robi jednostka, jest jawne i służy wspólnocie.
• Zastępowalność: Obywatel jest tylko trybikiem w maszynie.

Państwo jako ul: paradoks wspólnego dobra

Metafora ula jest nieco bardziej złożona i często kojarzy się z głośnym dziełem Bernarda Mandeville’a „Bajka o pszczołach”. Choć na pierwszy rzut oka ul przypomina mrowisko, w filozofii politycznej służy on do pokazania mechanizmu, w którym indywidualne dążenia (nawet te egoistyczne) przekładają się na sukces ogółu.

Mandeville postawił kontrowersyjną tezę: „prywatne wady to publiczne korzyści”. W ulu każda pszczoła może być chciwa, ambitna czy próżna, ale to właśnie te cechy napędzają handel, rzemiosło i rozwój. Państwo-ul to system naczyń połączonych, gdzie współpraca nie wynika z miłości do bliźniego, ale z pragmatyzmu. Jeśli pszczoły przestaną dbać o własne interesy i staną się „cnotliwe” (przestaną konsumować, konkurować), ul podupadnie.

Ciekawostka: Bernard Mandeville w XVIII wieku wywołał skandal swoją wizją, ponieważ sugerował, że moralność nie jest konieczna do bogactwa narodu. Jego koncepcja stała się jednak fundamentem dla późniejszych teorii liberalizmu gospodarczego, w tym słynnej „niewidzialnej ręki rynku” Adama Smitha.

Państwo jako kamienica: współistnienie pod jednym dachem

Zupełnie inne podejście prezentuje metafora kamienicy. To wizja bliska współczesnym demokracjom liberalnym i społeczeństwom pluralistycznym. W kamienicy mieszkają różni ludzie: mają inne poglądy, religie, style życia i poziomy zamożności. Każdy ma swoje własne mieszkanie, do którego nikt inny nie ma prawa wchodzić bez zaproszenia – to symbol sfery prywatnej i wolności osobistej.

Co jednak sprawia, że kamienica funkcjonuje jako całość? Wspólne części: dach, klatka schodowa, instalacje i fundamenty. Mieszkańcy muszą się dogadać co do remontu dachu czy sprzątania korytarza, bo ich wspólny interes kończy się tam, gdzie zaczyna się bezpieczeństwo budynku. Państwo w tej koncepcji pełni rolę „administratora” lub „zarządu wspólnoty”. Nie mówi lokatorom, jak mają urządzić salon, ale pilnuje, by nikt nie zalewał sąsiada i by w nocy panowała cisza.

Dlaczego model kamienicy jest dziś popularny?

• Tolerancja: Akceptujemy, że sąsiad za ścianą żyje inaczej niż my.
• Umowa społeczna: Płacimy „czynsz” (podatki) w zamian za konkretne usługi (bezpieczeństwo, infrastrukturę).
• Granice władzy: Państwo-administrator nie ma kluczy do naszych prywatnych mieszkań.

Która wizja jest nam najbliższa?

Wybór między mrowiskiem, ulem a kamienicą to w rzeczywistości wybór między różnymi systemami wartości. Jeśli cenimy porządek i siłę grupy ponad wszystko, mrowisko może wydawać się skuteczne. Jeśli wierzymy w siłę gospodarki i wolnego rynku, ul Mandeville’a będzie trafnym opisem rzeczywistości. Jednak dla większości współczesnych społeczeństw zachodnich to kamienica jest ideałem – miejscem, gdzie możemy być sobą, jednocześnie dbając o wspólny dach nad głową.

Warto zauważyć, że żadne państwo nie jest w 100% jednym z tych modeli. Często obserwujemy procesy, w których „kamienica” zaczyna przypominać „mrowisko” (np. poprzez nadmierną inwigilację) lub „ul” staje się zbyt drapieżny, zapominając o tych pszczołach, które nie radzą sobie w wyścigu po nektar. Zrozumienie tych metafor pozwala nam lepiej ocenić, w jakim kierunku zmierza świat, w którym żyjemy.