Czym jest Homo Sovieticus?

mentalność totalitaryzm postkomunizm

Mentalność postkomunistyczna Dziedzictwo systemu totalitarnego Cechy człowieka radzieckiego

Gość (5.172.*.*)

1 tydzień temu

Odpowiedź:

Homo Sovieticus (z łaciny: „człowiek sowiecki” lub „człowiek radziecki”) to pojęcie, które weszło do języka socjologii, filozofii i publicystyki, aby opisać typ osobowości i mentalności ukształtowany przez długotrwałe funkcjonowanie w warunkach totalitarnego systemu komunistycznego, zwłaszcza w Związku Radzieckim i krajach bloku wschodniego.

Nie jest to termin naukowy w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz raczej krytyczne, pejoratywne określenie, które miało oddać rzeczywisty efekt marksistowskiego eksperymentu społecznego, który oficjalnie dążył do stworzenia ideału „Nowego Człowieka Radzieckiego” (Nowyj Sowietskij Czełowiek). Homo Sovieticus był więc antytezą tego propagandowego ideału.

Geneza pojęcia

Choć idea stworzenia „nowego” człowieka, wolnego od burżuazyjnych naleciałości, była obecna w ideologii komunistycznej od samego początku, to krytyczne określenie Homo Sovieticus pojawiło się i zyskało popularność dzięki dysydentom i emigrantom z ZSRR.

Pojęcie to spopularyzował rosyjski pisarz i socjolog Aleksandr Zinowjew, który w 1982 roku wydał książkę pod tym samym tytułem. Zinowjew analizował w niej mentalność rosyjskich emigrantów we Francji, którzy, mimo opuszczenia ZSRR, wciąż wydawali się „skażeni komunizmem”. Utworzył nawet skrótowiec homosos (ros. гомосос), nawiązujący do radzieckiej nowomowy.

W Polsce problematyką Homo Sovieticus zajmował się intensywnie ksiądz Józef Tischner. Dla niego był to człowiek jednowymiarowy, całkowicie uzależniony od reżimu komunistycznego.

Cechy charakterystyczne Homo Sovieticus

Mentalność Homo Sovieticus jest wynikiem wieloletniej indoktrynacji, propagandy, życia w strachu i w warunkach permanentnego niedoboru, co doprowadziło do wykształcenia specyficznego zestawu postaw i zachowań.

Ucieczka od wolności i odpowiedzialności

Jedną z kluczowych cech jest niechęć do brania odpowiedzialności za własny los i działania. Homo Sovieticus jest podporządkowany kolektywowi lub organizacji partyjnej i oczekuje, że „ktoś coś załatwi”. Ta postawa roszczeniowa, polegająca na domaganiu się wszystkiego od państwa, a jednocześnie niechęć do wzięcia spraw w swoje ręce, została podkreślona przez Jerzego Turowicza.

Koniunkturalizm i oportunizm

System totalitarny wymuszał ciągłe dostosowywanie się do zmieniającej się „linii partii”. Prowadziło to do koniunkturalizmu, czyli postawy polegającej na dostosowywaniu swoich poglądów i zachowania do aktualnych okoliczności dla osiągnięcia osobistych korzyści. Leszek Kołakowski opisywał to jako „ideologicznego schizofrenika” i „szczerego kłamcę”, gotowego do nieustannych „samookaleczeń umysłowych”, co wykształcił m.in. Krótki kurs historii WKP(b), który był ciągle zmieniany.

Stosunek do pracy i własności

W warunkach gospodarki centralnie planowanej i braku motywacji ekonomicznej, Homo Sovieticus często charakteryzował się obojętnością na wyniki własnej pracy. Powiedzenie „Oni udają, że nam płacą, my udajemy, że pracujemy” dobrze oddawało tę mentalność. Powszechna była też obojętność wobec własności publicznej, która była postrzegana jako „niczyja”. Prowadziło to do kradzieży z miejsca pracy i braku inicjatywy.

Postawa wobec władzy

Charakterystyczna jest uniżoność wobec silniejszych i władzy, połączona z agresją wobec słabszych. Homo Sovieticus był zniewolony intelektualnie, pozbawiony osobowości i godności, całkowicie podporządkowany władzy i gotowy do bezkrytycznego wykonywania nawet niemoralnych rozkazów.

Izolacja i światopogląd

Izolacja od światowej kultury, ścisła cenzura i wszechobecna propaganda prowadziły do ograniczenia samodzielnego myślenia i monistycznego (jednowymiarowego) światopoglądu. Ksiądz Tischner zauważał, że Homo Sovieticus instrumentalnie traktował podstawowe wartości etyczne, takie jak dobro, zło, prawda i fałsz.

Czy Homo Sovieticus przetrwał upadek ZSRR?

Pojęcie Homo Sovieticus jest często używane w kontekście dyskusji o dziedzictwie komunizmu i transformacji ustrojowej w krajach byłego bloku wschodniego. Wielu socjologów i publicystów zastanawia się, czy ten typ mentalności zniknął wraz z systemem, czy też przetrwał, mutując w nowe formy – na przykład w postawę roszczeniową wobec państwa opiekuńczego, czy też w brak szacunku dla prawa i własności prywatnej, co sprzyja korupcji.

Wielu badaczy uważa, że cechy ukształtowane przez dekady życia w totalitaryzmie nie zniknęły z dnia na dzień po 1989 roku. Choć warunki życia uległy zmianie, pewne nawyki myślowe, takie jak brak zaufania do instytucji, niechęć do brania ryzyka czy oczekiwanie na odgórne rozwiązania, mogą być wciąż obecne w społeczeństwach postkomunistycznych.

Jakie masz pytanie?