Język polski jest niezwykle bogaty, jeśli chodzi o określenia osób, które niekoniecznie grzeszą posłuszeństwem. Od pieszczotliwych nazw dla małych rozrabiaków, po dosadne i nacechowane negatywnie epitety pod adresem nastolatków – nasza mowa odzwierciedla wieki historii, wpływów obcych języków oraz ludowej fantazji. Poznanie etymologii tych słów to fascynująca podróż przez obyczaje i dawne przekonania.

Klasyczne określenia na małych rozrabiaków

Zanim przejdziemy do cięższego kalibru, warto przyjrzeć się słowom, które dziś brzmią niemal staroświecko, a kiedyś budziły postrach wśród rodziców i nauczycieli.

Nicpoń

To jedno z ciekawszych słów pod względem budowy. Powstało z połączenia wyrażenia „nic po nim”. Pierwotnie oznaczało kogoś, z kogo „nic nie będzie”, czyli osobę bezużyteczną, leniwą i nie rokującą nadziei na przyszłość. Z czasem znaczenie złagodniało i dziś „nicponiem” nazwiemy raczej psotne dziecko niż kogoś skazanego na porażkę życiową.

Urwis

Słowo to ma korzenie czysto polskie i wiąże się z czasownikiem „urwać się”. Urwis to ktoś, kto „urwał się z łańcucha” lub dyscypliny, osoba nieposłuszna, która wymyka się spod kontroli opiekunów. Co ciekawe, dawniej „urwisem” nazywano też strome zbocze czy przepaść – coś gwałtownego i niebezpiecznego, co dobrze oddaje naturę dziecka, które trudno upilnować.

Huncwot

To słowo brzmi dość zabawnie, ale jego pochodzenie jest zaskakująco dosadne. Wywodzi się z języka niemieckiego, od słowa Hundsfott. W dosłownym tłumaczeniu oznaczało ono... psie narządy płciowe. W dawnej niemczyźnie było to bardzo ciężkie przekleństwo, jednak po przejściu do języka polskiego straciło swój wulgarny charakter, stając się określeniem na kogoś przebiegłego, psotnego i skorego do żartów.

Skąd wzięły się te bardziej dosadne określenia?

Niektóre słowa używane wobec dzieci i młodzieży mają zdecydowanie bardziej pejoratywny wydźwięk. Często ich korzenie sięgają fizjologii lub bardzo starych zapożyczeń.

Bachor

Dziś to jedno z najbardziej nieuprzejmych określeń na dziecko. Istnieje kilka teorii na temat jego pochodzenia. Jedna z nich wskazuje na staropolskie słowo „bach”, oznaczające brzuch (stąd też „bachor” jako ktoś, kto ma duży brzuch, co kojarzono z niemowlętami). Inna teoria łączy je z onomatopeją „bach!” – dźwiękiem upadku lub hałasu, który dzieci generują w nadmiarze. Warto wiedzieć, że w niektórych dialektach słowo to dawniej nie miało tak negatywnego zabarwienia i oznaczało po prostu dziecko.

Gówniarz i szczyl

Oba te określenia są bardzo potoczne i obraźliwe, a ich etymologia jest bezpośrednio związana z brakiem kontroli nad potrzebami fizjologicznymi u bardzo małych dzieci. „Gówniarz” odnosi się do kogoś, kto jeszcze „robi w pieluchy”, natomiast „szczyl” pochodzi od czasownika „szczać”. Używanie tych słów wobec nastolatków ma na celu ich upokorzenie poprzez wytknięcie im niedojrzałości i braku doświadczenia życiowego.

Gagatek

To słowo jest wyjątkowe, bo pochodzi od nazwy minerału – gagatu. Gagat to czarny, lśniący węgiel brunatny, z którego wyrabiano biżuterię (często żałobną). Jak to się stało, że stał się określeniem na niegrzeczne dziecko? Prawdopodobnie chodziło o coś, co „ładnie wygląda z wierzchu, ale w środku jest czarne”. Gagatek to zatem ktoś, kto sprawia wrażenie grzecznego, ale ma „swoje za uszami”.

Określenia na nastolatków i osoby niepełnoletnie

Wiek nastoletni doczekał się własnej terminologii, która często miesza język potoczny z prawniczym.

Małolat i małolata

To stosunkowo młode określenia, które zyskały popularność w drugiej połowie XX wieku. Są to skróty od wyrażenia „mało lat”. Początkowo używane głównie w grypserze więziennej na określenie młodych stażem przestępców, szybko przeniknęły do języka potocznego, tracąc swój kryminalny kontekst.

Wyrostek

To słowo odnosi się do fizycznego aspektu dojrzewania – „wyrastania”. Wyrostek to młody chłopak, który nagle gwałtownie urósł, ale jego sylwetka jest jeszcze nieproporcjonalna i kanciasta. Choć brzmi nieco lekceważąco, jest mniej obraźliwe niż wspomniany wcześniej „gówniarz”.

Nieletni vs małoletni – jaka jest różnica?

Warto rozróżnić te dwa terminy, bo choć w mowie potocznej używamy ich zamiennie, w prawie oznaczają co innego:

• Małoletni: To osoba, która nie ukończyła 18. roku życia (według Kodeksu cywilnego).
• Nieletni: To termin z zakresu prawa karnego. Dotyczy osoby, która w momencie popełnienia czynu zabronionego nie ukończyła 17 lat lub wobec której stosuje się środki wychowawcze (zazwyczaj od 10 do 21 lat).

Ciekawostki o zapomnianych słowach

Czy słyszeliście kiedyś o hultaju? To słowo przywędrowało do nas z Węgier (hulyta oznaczało włóczęgę). Hultaj to ktoś, kto nie chce pracować, woli próżnować i psocić. Z kolei ancymon to słowo pochodzenia greckiego (antimonion), które pierwotnie oznaczało pierwiastek antymon, używany w medycynie i alchemii. Z czasem, w wyniku skojarzeń z czymś rzadkim i dziwnym, zaczęło oznaczać osobę osobliwą, sprytną i niekoniecznie posłuszną.

Język polski ewoluuje, a stare określenia powoli ustępują miejsca nowym, takim jak „bachora” zastępuje „bąbelek” (choć w ironicznym kontekście), a „szczyla” – „młody”. Niezależnie od czasów, potrzeba nazywania dziecięcej niesforności zawsze znajdowała w naszej mowie barwne ujście.