Kwestia języka śląskiego (czy też etnolektu śląskiego) to temat niezwykle fascynujący, który łączy w sobie historię, lingwistykę i silne poczucie tożsamości regionalnej. Choć przez lata śląszczyzna funkcjonowała głównie w sferze mówionej, współczesne starania o jej kodyfikację sprawiły, że dziś możemy mówić o konkretnych fundamentach i ujednoliconym zapisie.

Fundament współczesnej śląszczyzny, czyli który dialekt wygrał

W przypadku języka śląskiego trudno wskazać jeden, konkretny dialekt, który w skali 1:1 stał się bazą dla formy literackiej. Śląszczyzna jest bowiem niezwykle zróżnicowana – inaczej mówi się w okolicach Cieszyna, inaczej w Opolu, a jeszcze inaczej w Rybniku czy Katowicach.

Przyjmuje się jednak, że podstawą tworzenia współczesnego standardu języka śląskiego (tzw. standard szlōnski) są dialekty centralne, czyli te używane w sercu Górnego Śląska (m.in. w okolicach Katowic, Bytomia, Gliwic i Tarnowskich Gór). To właśnie te odmiany są najbardziej rozpoznawalne i posiadają największą liczbę użytkowników. Podczas prac nad kodyfikacją starano się jednak zachować pewien balans, włączając elementy charakterystyczne dla innych regionów, aby język był zrozumiały dla jak najszerszej grupy Ślązaków.

Warto wiedzieć, że proces ten nie polegał na narzuceniu jednej gwary, ale na stworzeniu pewnego rodzaju „wspólnego mianownika”, który pozwala na porozumienie się osób z różnych części regionu, zachowując przy tym unikalne cechy śląskiej fonetyki i gramatyki.

Czy język śląski posiada formę pisaną

Tak, język śląski posiada formę pisaną i jest ona obecnie bardzo prężnie rozwijana. Choć przez wieki Ślązacy pisali głównie po polsku, czesku lub niemiecku (w zależności od przynależności państwowej i wykształcenia), próby zapisu samej śląszczyzny pojawiały się regularnie.

Przełomem w nowoczesnej historii pisma śląskiego był rok 2009. To właśnie wtedy, podczas spotkania w Cieszynie, wypracowano tzw. ślabikorzowy szrajbōnek (zapis elementarzowy). Jest to obecnie najpopularniejszy i najbardziej powszechny system zapisu języka śląskiego.

Charakteryzuje się on wprowadzeniem specyficznych znaków diakrytycznych, które pozwalają oddać unikalne dźwięki śląskiej mowy, takie jak:

• ō – o domknięte (brzmiące pomiędzy „o” a „u”),
• ŏ – o szerokie (charakterystyczne dla niektórych regionów dyftongiczne wymówienie),
• ł – które w śląskim często brzmi inaczej niż w standardowej polszczyźnie.

Dzięki ujednoliceniu ortografii, śląszczyzna „wyszła z domów” do literatury, mediów społecznościowych, a nawet systemów operacyjnych (można np. ustawić język śląski w systemie Windows czy na Facebooku).

Od jak dawna istnieje śląskie piśmiennictwo

Historia pisania „po śląsku” jest znacznie dłuższa, niż mogłoby się wydawać, choć jej charakter zmieniał się na przestrzeni wieków.

1. Początki (XIX wiek): Za jednego z pionierów zapisu śląszczyzny uważa się Józefa Lompę, który w połowie XIX wieku spisywał śląskie pieśni i podania. Choć używał on polskiego alfabetu, starał się oddać lokalny koloryt językowy.
2. Okres międzywojenny: W tym czasie tworzył m.in. Feliks Steuer, który opracował własną ortografię (tzw. ortografia Steuera). Chciał on stworzyć system, który najlepiej oddawałby fonetykę dialektu sulkowskiego, ale jego prace stały się inspiracją dla późniejszych badaczy.
3. Współczesność (po 1989 roku): Prawdziwy boom na pisanie po śląsku nastąpił po transformacji ustrojowej. Powstały setki książek, tłumaczenia światowej klasyki (np. „Mały Książę” jako „Mały Princ” czy „Hobbit” jako „Hobit, abo tam i nazod”) oraz liczne portale internetowe.

Ciekawostka: Śląski w kodzie ISO

Czy wiesz, że język śląski posiada swój własny kod ISO 639-3? Jest to skrót „szl”. Dzięki temu śląszczyzna jest rozpoznawana przez międzynarodowe organizacje zajmujące się językami świata, co ułatwia m.in. tworzenie oprogramowania czy lokalizację stron internetowych w tym języku.

Śląska Wikipedia

Innym dowodem na żywotność formy pisanej jest śląska edycja Wikipedii (Ślōnskŏ Wikipedyjŏ), która powstała w 2008 roku. Obecnie zawiera ona tysiące artykułów napisanych w różnych wariantach zapisu, choć obecnie dominuje wspomniany wcześniej ślabikorzowy szrajbōnek. To doskonałe miejsce, by zobaczyć, jak język śląski radzi sobie z opisywaniem nowoczesnego świata, nauki i technologii.