Postać Józefa Szczepańskiego, znanego szerzej pod pseudonimem „Ziutek”, to jeden z najbardziej poruszających symboli pokolenia Kolumbów – młodych ludzi, których wchodzenie w dorosłość brutalnie przerwała II wojna światowa. Choć przeżył zaledwie 22 lata, zapisał się w polskiej historii nie tylko jako mężny żołnierz, ale przede wszystkim jako „poeta walczącej Warszawy”. To właśnie jego teksty dodawały otuchy powstańcom w najtrudniejszych chwilach i do dziś są śpiewane podczas uroczystości patriotycznych.

Kim był Józef Szczepański?

Józef Szczepański urodził się 30 listopada 1922 roku w Warszawie. Wychowywał się w duchu patriotyzmu, co w tamtym okresie było naturalnym elementem edukacji młodego pokolenia Polaków. Przed wojną był harcerzem, co ukształtowało jego charakter i przygotowało do późniejszej walki w konspiracji.

Kiedy wybuchła wojna, „Ziutek” nie zamierzał stać z boku. Szybko trafił do grup szturmowych, a ostatecznie stał się żołnierzem legendarnego batalionu „Parasol” – elitarnej jednostki Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej. Brał udział w wielu brawurowych akcjach dywersyjnych, w tym w słynnej próbie zamachu na wyższego dowódcę SS i Policji Wilhelma Koppego w Krakowie.

Autor powstańczych hymnów

To, co wyróżniało Szczepańskiego na tle innych żołnierzy, to jego niezwykły talent literacki. „Ziutek” posiadał rzadką umiejętność przelewania emocji, strachu, ale i nadziei na papier w sposób, który trafiał prosto w serca jego towarzyszy broni.

Najbardziej znanym utworem jego autorstwa jest bez wątpienia „Pałacyk Michla”. Piosenka ta powstała w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego i błyskawicznie stała się nieformalnym hymnem batalionu „Parasol”. Jej skoczna melodia (oparta na motywie innej piosenki) i zawadiacki tekst o „chłopcach silnych jak stal” miały za zadanie podnieść morale żołnierzy odpierających niemieckie ataki na Woli.

Innym niezwykle ważnym utworem jest „Dziś idę walczyć, mamo”. To przejmujące pożegnanie syna z matką, które do dziś wywołuje wzruszenie. Szczepański potrafił w nim oddać tragizm wyboru między miłością do rodziny a obowiązkiem wobec ojczyzny.

„Czerwona zaraza” – proroczy wiersz

Jednym z najbardziej wstrząsających i politycznie doniosłych dzieł Szczepańskiego jest wiersz „Czerwona zaraza”, napisany pod koniec sierpnia 1944 roku. W tamtym czasie powstańcy z nadzieją, a potem z narastającą goryczą, patrzyli na drugi brzeg Wisły, gdzie stała Armia Czerwona, bezczynnie przyglądając się agonii Warszawy.

„Ziutek” w niezwykle ostrych i proroczych słowach opisał nadchodzące „wyzwolenie”, które dla Polski oznaczało nową niewolę. Pisał: „Czekamy ciebie, czerwona zarazo, byś nas wybawiła od czarnej śmierci”. Utwór ten przez dziesięciolecia PRL-u był zakazany przez cenzurę, ponieważ obnażał cynizm stalinowskiej polityki wobec Polski.

Tragiczny koniec młodego bohatera

Los Józefa Szczepańskiego dopełnił się w trakcie walk na Starym Mieście. 1 września 1944 roku, podczas osłaniania odwrotu swoich kolegów kanałami do Śródmieścia, został ciężko ranny w brzuch i klatkę piersiową. Mimo wysiłków lekarzy i przetransportowania go do szpitala polowego przy ulicy Marszałkowskiej, „Ziutek” zmarł 10 września 1944 roku.

Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, w kwaterze swojego ukochanego batalionu „Parasol”. Pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Walecznych oraz Orderem Virtuti Militari V klasy.

Ciekawostki o „Ziutku” i jego twórczości:

• Piosenka z przypadku: Melodia do „Pałacyku Michla” nie jest oryginalna. Szczepański wykorzystał linię melodyczną popularnej przedwojennej piosenki „Nie damy Popradowej fali”, co ułatwiło szybkie przyswojenie utworu przez żołnierzy.
• Ostatni wiersz: Ostatnim utworem, jaki napisał, był wiersz „Do Rafała”, dedykowany jego dowódcy, Stanisławowi Leopoldowi. Tekst ten jest pełen smutku i świadomości nadchodzącej klęski.
• Symbol pokolenia: Józef Szczepański jest często wymieniany obok Krzysztofa Kamila Baczyńskiego i Tadeusza Gajcego jako jeden z najwybitniejszych poetów-żołnierzy tamtego okresu.

Józef Szczepański „Ziutek” to postać, która łączy w sobie cechy romantycznego poety i twardego żołnierza. Jego historia uczy nas, że nawet w najciemniejszych czasach sztuka i słowo mogą stać się potężną bronią, a pamięć o takich ludziach jest fundamentem naszej tożsamości narodowej. Jeśli kiedykolwiek będziecie w Warszawie na Powązkach, warto odnaleźć jego grób – skromny krzyż z biało-czerwoną opaską, pod którym zawsze płoną znicze.