Ryby chrzęstnokostne, znane również jako kostnochrzęstne (a naukowo jako Chondrostei), to fascynująca i stosunkowo niewielka podgromada ryb promieniopłetwych. Stanowią one niejako żywe skamieniałości, ponieważ zachowały wiele pierwotnych cech, które u większości współczesnych ryb kostnoszkieletowych już zanikły.

Nazwa Chondrostei jest bardzo trafna i pochodzi od starożytnej greki: chondros oznacza chrząstkę, a osteon — kość. Sugeruje to ich najbardziej charakterystyczną cechę, czyli szkielet, który jest w znacznym stopniu chrzęstny, choć w rzeczywistości są to ryby, które wtórnie utraciły część kostnego szkieletu.

Cechy, które wyróżniają ryby chrzęstnokostne

To, co czyni ryby chrzęstnokostne wyjątkowymi, to zestaw archaicznych cech, które pozwalają nam cofnąć się w czasie do wczesnych etapów ewolucji ryb.

1. Szkielet – mieszanka chrząstki i kości

Choć należą do ryb promieniopłetwych (czyli generalnie kostnoszkieletowych), ich szkielet wewnętrzny jest w dużej mierze chrzęstny. W przeciwieństwie do typowych ryb kostnych, nie mają one w pełni wykształconych trzonów kręgowych, a ich szkielet jest wzmocniony zwapnieniami.

2. Umięśniona i niesymetryczna płetwa ogonowa

Ryby chrzęstnokostne posiadają płetwę ogonową typu heterocerkalnego (niesymetrycznego). Oznacza to, że górny płat płetwy jest dłuższy od dolnego, a oś kręgosłupa (struna grzbietowa) wchodzi do górnego płata. Taka budowa jest charakterystyczna dla bardziej prymitywnych grup ryb, w tym rekinów.

3. Pancerz i łuski ganoidalne

Ciało współczesnych przedstawicieli tej grupy jest wrzecionowate i albo nagie, albo pokryte pięcioma rzędami tarcz kostnych. W przypadku jesiotrów te tarcze tworzą charakterystyczny pancerz. U form kopalnych łuski ganoidalne (twarde, romboidalne, pokryte substancją podobną do szkliwa) często pokrywały całe ciało, natomiast u współczesnych gatunków występują one zazwyczaj tylko na ogonie.

4. Ułożenie pyska i wąsiki

Ryby chrzęstnokostne mają pysk położony na spodniej stronie głowy (w położeniu dolnym) i jest on wysuwalny. Co więcej, górna część pyska jest często wydłużona w charakterystyczny ryjek (rostrum). Posiadają również wąsiki, które służą do poszukiwania pokarmu na dnie.

5. Pęcherz pławny

Mają prosty pęcherz pławny, który jest drożny do przełyku, co oznacza, że mogą napełniać go powietrzem lub opróżniać, połykając lub wypuszczając gazy przez usta (typ fizostomiczny).

Przedstawiciele — jesiotry i wiosłonosy

Współcześnie podgromada Chondrostei jest reprezentowana przez jeden rząd: jesiotrokształtne (Acipenseriformes).

Do tej grupy należą:

• Jesiotry (Acipenseridae): Duże, długowieczne ryby, które są cenione za swoje mięso i ikrę, z której wytwarza się kawior. Wiele gatunków jesiotrów jest zagrożonych wyginięciem.
• Wiosłonosy (Polyodontidae): Dziwacznie wyglądające ryby, z których najbardziej znany jest wiosłonos amerykański. Charakteryzują się niezwykle długim, wiosłowatym rostrum, które jest pokryte receptorami sensorycznymi.

Ciekawostka: Nie mylić z rekinami!

Pamiętaj, że ryby chrzęstnokostne (Chondrostei) to nie to samo, co ryby chrzęstnoszkieletowe (Chondrichthyes), do których należą rekiny, płaszczki i chimery.

• Ryby chrzęstnoszkieletowe (Chondrichthyes): Posiadają całkowicie chrzęstny szkielet, który nigdy nie kostnieje, a ich ewolucja potoczyła się zupełnie inną drogą.
• Ryby chrzęstnokostne (Chondrostei): Należą do promieniopłetwych (ryb kostnych), ale wtórnie zachowały lub rozwinęły szkielet w dużej mierze chrzęstny.

Dlatego jesiotr, mimo swojego chrzęstnego szkieletu, jest bliżej spokrewniony ze złotą rybką niż z rekinem! Jest to grupa, która przetrwała miliony lat, będąc świadectwem wczesnej ewolucji kręgowców wodnych.