Umowy cywilnoprawne to fundament obrotu gospodarczego i życia prywatnego. Większość z nas kojarzy umowę sprzedaży, najmu czy o dzieło – to tak zwane umowy nazwane, które mają swoje szczegółowe regulacje w Kodeksie cywilnym. Ale co, jeśli standardowe ramy prawne nie pasują do Twojego innowacyjnego pomysłu na biznes lub nietypowej transakcji? Wtedy na scenę wkraczają nienazwane umowy cywilnoprawne, czyli pole do popisu dla prawniczej kreatywności.

Na czym polegają nienazwane umowy cywilnoprawne?

Nienazwane umowy cywilnoprawne (łac. contractus innominati) to takie porozumienia, które nie zostały wprost uregulowane w przepisach prawa, w szczególności w Kodeksie cywilnym. Ich istnienie i ważność opierają się na fundamentalnej dla polskiego prawa zasadzie swobody umów, wyrażonej w art. 353¹ Kodeksu cywilnego.

Zasada ta pozwala stronom na ułożenie stosunku prawnego według własnego uznania, pod warunkiem, że jego treść lub cel nie sprzeciwiają się:

1. Właściwości (naturze) stosunku (np. nie można zawrzeć umowy sprzedaży, która nie przenosi własności).
2. Ustawie (przepisom bezwzględnie obowiązującym).
3. Zasadom współżycia społecznego (ogólnie przyjętym normom moralnym i etycznym).

W praktyce oznacza to, że możesz stworzyć umowę "od zera", idealnie dopasowaną do Twoich potrzeb, lub połączyć elementy kilku umów nazwanych, tworząc tzw. umowę mieszaną (np. połączenie elementów umowy najmu, sprzedaży i świadczenia usług w jednej transakcji).

Czego dotyczą umowy nienazwane?

Umowy nienazwane są szczególnie popularne w dynamicznym obrocie gospodarczym, gdzie standardowe rozwiązania prawne nie nadążają za innowacjami. Dotyczą one szerokiego spektrum relacji, w tym:

• Usługi finansowe: Factoring (sprzedaż wierzytelności), forfaiting.
• Współpraca handlowa i dystrybucyjna: Franchising (franczyza), umowy dystrybucyjne, umowy agencyjne (w zakresie nieuregulowanym przez przepisy o agencji).
• Inwestycje i przedsięwzięcia: Umowa konsorcjum (wspólne działanie kilku podmiotów w celu realizacji dużego projektu), umowa o generalne wykonawstwo inwestycji.
• Własność intelektualna i doradztwo: Umowa know-how (przekazanie wiedzy technicznej/handlowej), umowa konsultingu.
• Marketing i reklama: Umowa sponsoringu.
• Zarządzanie: Kontrakt menedżerski.

Co muszą, powinny i mogą zawierać?

Ponieważ umowy nienazwane nie mają ustawowo określonych elementów istotnych (essentialia negotii), ich treść musi być precyzyjnie określona przez same strony.

Co muszą zawierać (Elementy bezwzględnie konieczne)

Aby umowa nienazwana była ważna, musi spełniać ogólne wymogi dla każdej czynności prawnej:

1. Zgodne oświadczenie woli stron: Musi nastąpić porozumienie co do istoty umowy.
2. Określenie przedmiotu umowy (świadczenia): Należy precyzyjnie zdefiniować, do czego strony się zobowiązują. To jest kluczowy element, który w przypadku umów nazwanych jest określony przez ustawę (np. przy sprzedaży jest to przeniesienie własności i zapłata ceny), a tutaj musi być stworzony przez strony.
3. Tożsamość stron: Wskazanie, kto jest stroną umowy.

Co powinny zawierać (Elementy zalecane)

Brak regulacji ustawowej oznacza, że to strony muszą przewidzieć i uregulować wszystkie potencjalne problemy. Aby umowa była bezpieczna i skuteczna, powinna zawierać:

1. Szczegółowe określenie praw i obowiązków: Im bardziej precyzyjne, tym mniejsze ryzyko sporów.
2. Zasady odpowiedzialności: Uregulowanie odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań (np. odwołanie się do ogólnych zasad Kodeksu cywilnego lub wprowadzenie własnych zasad).
3. Warunki i tryb rozwiązania/wypowiedzenia umowy: Jasne zasady, kiedy i jak można zakończyć współpracę.
4. Zasady rozliczeń i płatności: Dokładne terminy, kwoty i metody płatności.
5. Postanowienia dotyczące siły wyższej: Uregulowanie sytuacji, gdy wykonanie umowy jest niemożliwe z przyczyn niezależnych od stron.

Co mogą zawierać (Elementy opcjonalne)

Zgodnie z zasadą swobody umów, strony mogą wprowadzić wszelkie dodatkowe postanowienia, które nie są sprzeczne z prawem:

1. Kary umowne: Zastrzeżenie określonej kwoty na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.
2. Warunki i terminy: Postanowienia uzależniające ważność lub skuteczność umowy od zdarzenia przyszłego i niepewnego (warunek) lub pewnego (termin).
3. Wybór prawa i sądu: Określenie, jakie prawo będzie stosowane i który sąd będzie właściwy do rozstrzygania sporów (zwłaszcza w umowach międzynarodowych).
4. Klauzule poufności (NDA): Zobowiązanie do zachowania w tajemnicy informacji uzyskanych w związku z umową.

Na co należy zwrócić uwagę przy ich zawieraniu?

Zawierając umowę nienazwaną, wchodzisz na teren większej swobody, ale i większego ryzyka. Należy zachować szczególną staranność.

1. Precyzja ponad wszystko: Ponieważ nie ma gotowych przepisów, które automatycznie uzupełnią luki, każdy szczegół musi być dokładnie opisany. Nie polegaj na domniemaniach.
2. Zgodność z przepisami ogólnymi: Pamiętaj, że do umów nienazwanych stosuje się ogólne przepisy Kodeksu cywilnego o zobowiązaniach (np. dotyczące wad oświadczenia woli, terminów, odpowiedzialności).
3. Kwalifikacja prawna (Umowy mieszane): Jeśli tworzysz umowę mieszaną, upewnij się, że wiesz, jakie przepisy z umów nazwanych będą miały zastosowanie do poszczególnych elementów. W razie sporu sąd może zastosować teorię absorpcji (stosowanie przepisów umowy nazwanej dominującej) lub kombinacji (stosowanie do każdego elementu umowy przepisów właściwych dla danego typu).
4. Zasady współżycia społecznego: Unikaj klauzul, które rażąco naruszają równowagę stron (np. nadmierne kary umowne, bardzo szerokie wyłączenia odpowiedzialności).

Które z nich mogą najbardziej zaskoczyć przeciętnego człowieka?

Większość umów nienazwanych to domena dużego biznesu, ale niektóre z nich mogą zaskoczyć laika swoją konstrukcją lub funkcją.

1. Umowa konsorcjum

Przeciętny człowiek wie, co to spółka, ale konsorcjum to coś innego. Jest to umowa, na mocy której dwa lub więcej podmiotów (np. firmy) zobowiązują się do wspólnego działania w celu realizacji określonego przedsięwzięcia gospodarczego, np. budowy autostrady czy realizacji dużego projektu IT. Konsorcjum nie jest spółką ani odrębnym podmiotem prawnym – to po prostu umowa regulująca współpracę. Zaskakujące jest to, że podmioty zachowują pełną odrębność prawną, a umowa konsorcjum reguluje jedynie ich wewnętrzne relacje i podział zysków/strat z danego projektu.

2. Umowa factoringu (Faktoring)

Dla laika to po prostu pożyczka lub sprzedaż. W rzeczywistości faktoring to umowa, w której faktor (firma faktoringowa) kupuje od przedsiębiorcy (faktoranta) jego nieprzeterminowane wierzytelności (faktury) w zamian za natychmiastową wypłatę określonej kwoty (pomniejszonej o prowizję). Zaskakujący jest element przejęcia ryzyka:

• Factoring pełny (bez regresu): Faktor przejmuje ryzyko niewypłacalności dłużnika.
• Factoring niepełny (z regresem): Faktorant (sprzedający fakturę) nadal odpowiada za to, że dłużnik zapłaci.

To skomplikowana usługa finansowa, która dla nieświadomego przedsiębiorcy może okazać się pułapką, jeśli nie zrozumie, czy ryzyko niewypłacalności dłużnika pozostaje po jego stronie.

3. Umowa know-how

Choć nazwa brzmi nowocześnie, sama koncepcja jest zaskakująca. Umowa know-how dotyczy przekazania nieopatentowanej, poufnej wiedzy technicznej, handlowej lub organizacyjnej. Zaskakujące jest to, że przedmiotem umowy jest coś niematerialnego, co nie jest chronione prawem autorskim ani patentem, a jedynie poufnością. W praktyce jest to umowa o sprzedaż lub licencję na sekret, np. unikalną recepturę, listę klientów, czy specyficzną procedurę produkcyjną. Jej skuteczność zależy wyłącznie od rygorystycznego przestrzegania klauzul poufności.