To jest jedno z najbardziej fascynujących pytań, jakie możemy zadać o rozwoju człowieka! Moment, w którym małe dziecko przestaje być „częścią mamy” lub „tym dzieckiem” i staje się świadomym, odrębnym „Ja”, to prawdziwa rewolucja psychologiczna.

Psychologowie rozwojowi precyzyjnie określili te etapy, a ich zrozumienie pozwala nam lepiej wspierać maluchy w budowaniu ich tożsamości.

Kiedy pojawia się „Ja” – test lustra

Rozróżnianie siebie jako odrębnej jednostki od innych, czyli tzw. samoświadomość obiektywna, jest jednym z kluczowych kamieni milowych w rozwoju psychologicznym.

Zdolność tę bada się za pomocą słynnego testu lustra (nazywanego też testem czerwonej plamki), który polega na umieszczeniu na twarzy dziecka (np. na nosie lub policzku) niezauważalnej dla niego kropki, a następnie pokazaniu mu jego odbicia w lustrze.

• Wiek 18–24 miesięcy: To jest moment przełomowy. Dzieci, które zdają test lustra, dotykają lub pocierają plamkę na swojej twarzy, a nie na odbiciu w lustrze. Oznacza to, że rozumieją, iż postać w lustrze to one same, a nie inne dziecko. Właśnie w tym przedziale wiekowym dziecko osiąga bardzo ważny poziom samoświadomości i konstruuje pierwszą reprezentację Ja.
• Wiek 27–30 miesięcy: W tym czasie rozwój samoświadomości koreluje z rozwojem mowy. Dzieci zaczynają używać zaimków osobowych w pierwszej osobie: „Ja”, „moje”, „mnie”. Wcześniej często mówiły o sobie w trzeciej osobie, np. „Kuba chce jabłko”. Przejście na formę „Ja chcę” jest wyraźnym językowym sygnałem, że dziecko postrzega siebie jako podmiot.
• Wiek 4–5 lat: Rozwija się pełna samoświadomość. Dziecko nie tylko rozpoznaje siebie w lustrze, ale także rozumie, że inni widzą je w ten sam sposób. W tym okresie rodzi się świadomość, że inni mają swoje własne perspektywy i uczucia, co jest kluczowe dla rozwoju społecznego.

Identyfikacja imieniem i nazwiskiem

Zrozumienie własnego imienia i nazwiska jako unikalnego identyfikatora to proces wieloetapowy.

1. Reakcja na imię (imię): Pojawia się bardzo wcześnie, zazwyczaj między 6. a 10. miesiącem życia. Na tym etapie dziecko rozpoznaje swoje imię jako ważny dźwięk, który jest z nim związany, ale nie ma jeszcze pełnego pojęcia o tożsamości.
2. Używanie imienia w odniesieniu do siebie: Jest to naturalny etap w 3. roku życia (między 2. a 3. urodzinami), kiedy dziecko używa swojego imienia zamiast zaimka „ja” („Zosia idzie” zamiast „Idę”). To jest próba nazwania siebie, zanim opanuje trudniejszą formę gramatyczną.
3. Zrozumienie imienia i nazwiska jako identyfikatora: Pełne zrozumienie, że imię i nazwisko to stały, unikalny identyfikator, który odróżnia je od wszystkich innych osób, następuje zazwyczaj w wieku około 3 lat. W tym wieku dziecko jest już w stanie powiedzieć „Ja to [imię]” i zaczyna budować poczucie przynależności.

Ciekawostka: Wprowadzenie nazwiska, jako bardziej abstrakcyjnego elementu tożsamości, często jest wprowadzane przez rodziców nieco później niż samo imię, gdy dziecko jest już bardziej świadome swojego pochodzenia i miejsca w rodzinie.

Co to mówi o rozwoju psychologicznym?

Zdaniem psychologów, pojawienie się poczucia „Ja” i zdolności do samoidentyfikacji jest jednym z najważniejszych osiągnięć wczesnego dzieciństwa i ma fundamentalne znaczenie dla dalszego rozwoju psychologicznego.

1. Narodziny autonomii i woli

Moment, w którym dziecko zaczyna postrzegać siebie jako odrębne, jest ściśle związany z tzw. buntem dwulatka (który często trwa od 18. miesiąca do 3. roku życia). To intensywne używanie słowa „Nie!” i zaimka „Ja!” to nic innego jak milowy krok w kierunku autonomii. Dziecko odkrywa, że ma własną wolę, która może być inna niż wola rodzica. To jest fundament dla:

• Poczucia sprawczości: Przekonania, że ma się wpływ na otaczający świat i własne działania.
• Woli i samokontroli: Uczenia się, jak zarządzać własnymi potrzebami i emocjami.

2. Konstruowanie tożsamości (Self-Concept)

Pozytywne zdanie testu lusterka i znajomość imienia to początek budowania pojęcia o sobie (Self-Concept). Dziecko zaczyna tworzyć wewnętrzny obraz tego, kim jest. Ten obraz początkowo opiera się na prostych, fizycznych cechach (mam niebieską bluzkę, jestem duży), a z czasem ewoluuje w bardziej złożony system przekonań o własnych umiejętnościach, wartościach i relacjach z innymi.

3. Rozwój społeczny

Zrozumienie, że „Ja” jest odrębne, jest warunkiem koniecznym do zrozumienia, że inni też są odrębnymi „Ja” z własnymi myślami, uczuciami i perspektywami. To jest podstawa dla:

• Empatii: Zdolności do wczuwania się w emocje innych.
• Relacji społecznych: Uczenia się, jak funkcjonować w grupie, negocjować i dzielić się.

Krótko mówiąc, moment, w którym człowiek zaczyna rozróżniać siebie jako „Ja”, to przejście od bycia zintegrowanym ze światem do bycia podmiotem w tym świecie. To jest moment, w którym rodzi się świadoma, psychologiczna jednostka.