Wypadek w Goiânii z 1987 roku to jedna z najbardziej tragicznych i jednocześnie pouczających historii w dziejach ochrony radiologicznej. To, co zaczęło się od zwykłej chęci zysku dwóch zbieraczy złomu, przerodziło się w międzynarodowy kryzys nuklearny, który na zawsze zmienił sposób, w jaki świat patrzy na zabezpieczanie materiałów radioaktywnych. Cała sytuacja pokazuje, jak niszczycielska może być niewiedza w połączeniu z potężną siłą fizyki.

Jak doszło do tragedii? Przyczyny wypadku

Główną przyczyną katastrofy był splot zaniedbań administracyjnych oraz brak świadomości zagrożenia. Wszystko zaczęło się w opuszczonym Instytucie Radioterapii w Goiânii (Instituto Goiano de Radioterapia – IGR). Placówka ta została przeniesiona do nowej lokalizacji, ale z powodu sporów prawnych między właścicielami a władzami miasta, stary budynek pozostał częściowo zrujnowany i słabo zabezpieczony.

Wewnątrz budynku pozostał aparat do radioterapii, w którym znajdowała się kapsuła z cezem-137 (Cs-137). 13 września 1987 roku dwaj mężczyźni, Roberto dos Santos Alves i Wagner Mota Pereira, weszli na teren obiektu w poszukiwaniu złomu. Nie zdając sobie sprawy z niebezpieczeństwa, wymontowali głowicę urządzenia i zabrali ją do domu taczką.

Kolejne dni to ciąg tragicznych w skutkach decyzji:

• Próba otwarcia kapsuły: Mężczyźni próbowali rozebrać mechanizm, co doprowadziło do uszkodzenia osłony i odsłonięcia radioaktywnego chlorku cezu.
• Fascynacja "magicznym" proszkiem: Cez-137 w tej formie emitował niebieską poświatę (zjawisko luminescencji). Właściciel pobliskiego złomowiska, Devair Alves Ferreira, który odkupił urządzenie, był tak zachwycony blaskiem, że pokazywał go rodzinie i znajomym.
• Bezpośredni kontakt: Ludzie wcierali sobie radioaktywny pył w skórę, myśląc, że to coś niezwykłego lub magicznego. Jedna z dziewczynek, sześcioletnia Leide das Neves Ferreira, spożyła niewielką ilość pyłu podczas jedzenia kanapki, mając brudne ręce.

Skutki zdrowotne i ofiary śmiertelne

Skutki promieniowania pojawiły się bardzo szybko, choć początkowo lekarze mylili je z zatruciem pokarmowym lub chorobami tropikalnymi. Ofiary cierpiały na nudności, wymioty, biegunkę i oparzenia skóry.

W wyniku bezpośredniego kontaktu z cezem zmarły cztery osoby:

1. Leide das Neves Ferreira (6 lat): Otrzymała dawkę ok. 6 Grejów (Gy). Została pochowana w ołowianej trumnie zalanej betonem, co wywołało protesty mieszkańców obawiających się skażenia cmentarza.
2. Maria Gabriela Ferreira (37 lat): Żona właściciela złomowiska, która jako pierwsza zauważyła związek między "proszkiem" a chorobą bliskich.
3. Dwaj pracownicy złomowiska: Młodzi mężczyźni, którzy pomagali przy demontażu urządzenia.

Oprócz ofiar śmiertelnych, około 250 osób zostało skażonych (zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie), a u wielu z nich wystąpiły trwałe uszkodzenia tkanek i choroba popromienna.

Skutki środowiskowe i społeczne

Wypadek w Goiânii wymusił przeprowadzenie gigantycznej operacji dekontaminacyjnej. Radioaktywny pył, będący solą (chlorkiem cezu), bardzo łatwo rozpuszczał się w wodzie i roznosił na butach, ubraniach oraz z wiatrem.

• Wyburzenia: Aby powstrzymać promieniowanie, władze musiały wyburzyć kilka domów i usunąć wierzchnią warstwę gleby z wielu działek.
• Odpady radioaktywne: W wyniku akcji sprzątania powstało około 3500 metrów sześciennych odpadów radioaktywnych, które zostały umieszczone w specjalnych kontenerach i przetransportowane do składowiska w Abadia de Goiás.
• Stygmatyzacja: Mieszkańcy Goiânii przez długi czas byli dyskryminowani w innych częściach Brazylii. Ludzie bali się kupować produkty pochodzące z tego regionu, a hotele odmawiały przyjmowania gości z tego miasta.

Ciekawostka: Dlaczego cez świecił na niebiesko?

Wiele osób myśli, że to słynne promieniowanie Czerenkowa odpowiadało za niebieski blask. Jednak w przypadku Goiânii blask był wynikiem fluorescencji i jonizacji powietrza wokół silnie radioaktywnego źródła. Cez-137 pochłaniał wilgoć z powietrza, co w połączeniu z jego aktywnością dawało ten hipnotyzujący, ale zabójczy efekt wizualny.

Fizyka skażenia: Dlaczego cez-137 jest tak groźny?

Cez-137 jest izotopem promieniotwórczym o okresie połowicznego rozpadu wynoszącym około 30 lat. Emituje on promieniowanie beta i gamma. W przypadku wypadku w Brazylii kluczowa była jego postać fizyczna – drobny pył przypominający sól kuchenną. Dzięki temu niezwykle łatwo przenikał do organizmów i rozprzestrzeniał się w środowisku. Gdyby źródło było w formie metalicznego pręta, skutki prawdopodobnie byłyby znacznie mniejsze, ponieważ trudniej byłoby go "rozdrobnić" i nieświadomie roznieść po całym mieście.

Wypadek ten stał się impulsem do zaostrzenia przepisów dotyczących nadzoru nad urządzeniami medycznymi zawierającymi źródła promieniotwórcze na całym świecie. Dziś każda taka kapsuła posiada rygorystyczną dokumentację i jest monitorowana od momentu produkcji aż do utylizacji.