To, co konkretnie powoduje zatrzymanie wzrostu u ludzi i większości ssaków, to fascynujący, precyzyjnie zaprogramowany proces biologiczny, który rozgrywa się na poziomie naszych kości. Mówiąc najprościej, jest to kostnienie i zamykanie się specjalnych stref wzrostu pod wpływem hormonów płciowych.

Oto szczegółowe wyjaśnienie tego mechanizmu, który wyznacza naszą ostateczną wysokość.

Tajemnica płytek wzrostu: Gdzie rosną kości?

Wzrost na długość jest możliwy dzięki istnieniu w kościach długich (takich jak kość udowa czy ramienna) specjalnych struktur zwanych chrząstkami nasadowymi lub płytkami wzrostu (epiphyseal plates).

1. Lokalizacja: Płytki wzrostu znajdują się na końcach kości długich, pomiędzy nasadą a trzonem.
2. Funkcja: To właśnie w tych miejscach zachodzi intensywny podział komórek chrzęstnych (chondrocytów). Nowo powstałe komórki są następnie stopniowo przekształcane w twardą tkankę kostną w procesie zwanym kostnieniem śródchrzęstnym. To ciągłe tworzenie nowej chrząstki i jej zamiana na kość powoduje, że kość się wydłuża, a my rośniemy.

Dopóki te płytki są aktywne, organizm ma potencjał do wzrostu na długość.

Hormonalny sygnał do zatrzymania

Choć za stymulowanie wzrostu przez większość dzieciństwa odpowiada głównie hormon wzrostu (GH), wydzielany przez przysadkę mózgową, to właśnie hormony płciowe wysyłają sygnał do zakończenia tego procesu.

Rola hormonów płciowych

W okresie dojrzewania, czyli w czasie tzw. skoku wzrostowego, poziom hormonów płciowych gwałtownie wzrasta. Są to:

• Estrogeny (u dziewcząt, ale także u chłopców, gdzie testosteron jest częściowo przekształcany w estrogen).
• Testosteron (u chłopców).

Paradoksalnie, to właśnie te hormony, które początkowo powodują przyspieszenie wzrostu w okresie dojrzewania, są ostatecznie odpowiedzialne za jego zakończenie.

Proces zamykania się płytek

Wysoki poziom hormonów płciowych, a zwłaszcza estrogenów, działa na receptory znajdujące się w płytkach wzrostu. Powoduje to, że tempo kostnienia zaczyna przewyższać tempo tworzenia nowej chrząstki. W rezultacie:

1. Chrząstka nasadowa stopniowo kostnieje.
2. Trzon kości i jej nasada zrastają się ze sobą, tworząc jednolitą strukturę kostną.
3. Po całkowitym zaniku chrząstki pozostaje jedynie kresa nasadowa (linia nasadowa).

Kiedy płytki wzrostu są już całkowicie skostniałe i zamknięte, dalszy wzrost kości na długość jest niemożliwy. Osiągnęliśmy swoją ostateczną wysokość.

Kiedy dokładnie to się dzieje?

Moment, w którym płytki wzrostu się zamykają, jest w dużej mierze zdeterminowany genetycznie i hormonalnie.

• U kobiet (dziewcząt) proces zamykania chrząstek nasadowych następuje zazwyczaj wcześniej, bo około 16-18. roku życia. Jest to związane z wcześniejszym rozpoczęciem dojrzewania.
• U mężczyzn (chłopców) proces ten jest nieco opóźniony i kończy się zwykle około 20-21. roku życia.

Właśnie dlatego dziewczęta wcześniej osiągają swój ostateczny wzrost niż chłopcy.

Ciekawostka: Co z innymi ssakami?

U większości ssaków, zwłaszcza tych, które osiągają dojrzałość płciową i fizyczną w określonym wieku, mechanizm jest identyczny: wzrost ustaje, gdy hormony płciowe wywołują zamknięcie płytek wzrostu. To ewolucyjnie efektywny sposób na zapewnienie, że organizm przestanie inwestować energię w wydłużanie kości w momencie, gdy jest już gotowy do reprodukcji i życia dorosłego.

Warto pamiętać, że choć wzrost na długość ustaje, nasze kości nie przestają być "żywe". Przez całe życie podlegają ciągłej przebudowie (resorpcji i tworzeniu), dostosowując się do obciążeń i stresu, zgodnie z tzw. prawem Wolffa.