Współczesna refleksja nad historią stawia przed nami fundamentalne wyzwanie: jak patrzeć na minione epoki, ich bohaterów i wydarzenia, aby zrozumieć, a nie tylko osądzić? Kluczowe dla tej kwestii jest zrozumienie relatywizmu przeszłości oraz uniknięcie pułapki, jaką jest prezentyzm, czyli problem przykładania do niej dzisiejszych miar. Chodzi o to, by przyjąć perspektywę, która uznaje, że wartości, normy moralne i wiedza były w przeszłości inne, a próba ich oceny wyłącznie przez pryzmat współczesnej etyki i nauki prowadzi do poważnych błędów w interpretacji historycznej.

Czym jest relatywizm historyczny (relatywizm przeszłości)?

Relatywizm przeszłości, ściślej określany jako relatywizm historyczny (zwłaszcza w etyce), to pogląd, który głosi, że pojęcia moralne, etyczne, a także kulturowe i społeczne, są względne i zależne od epoki historycznej, w której funkcjonowały. Innymi słowy, to, co było postrzegane jako słuszne, moralne lub racjonalne w jednym okresie, mogło być zupełnie inne w innym.

Przeszłość nie jest absolutna. Prawda, jako cecha przysługująca sądom i stwierdzeniom, ma charakter względny – zależy od wielu czynników relatywizujących, takich jak kultura, język, okoliczności czy przyjęte w danym czasie założenia.

Zmienność norm moralnych i społecznych

Najłatwiej zrozumieć ten relatywizm na przykładzie norm moralnych. W różnych systemach moralnych występowały i występują różnorakie normy. Niektóre z nich, te elementarne, zachowują się w podobnej formie przez wieki, ale wiele innych zmienia się wraz z upływem czasu.

• Przykład niewolnictwa: Przez tysiące lat niewolnictwo było szeroko akceptowaną i prawnie usankcjonowaną praktyką w wielu cywilizacjach. Ocenianie rzymskiego patrycjusza, który posiadał niewolników, wyłącznie przez pryzmat współczesnej, absolutnej zasady praw człowieka, pomija fakt, że w jego czasach było to zjawisko społeczne, ekonomiczne i prawne, które nie budziło powszechnego sprzeciwu (a wręcz było uważane za naturalny element porządku).
• Przykład wiedzy medycznej: W czasach średniowiecza choroby często wiązano z działalnością demonów lub karą boską, a postępowanie w takich przypadkach było zupełnie inne niż dzisiaj, gdy staramy się wyjaśnić ich przyczyny naukowe. Norma postępowania zmieniła się z biegiem czasu, co dowodzi, że normy moralne i społeczne nie są trwałe.

Zrozumienie relatywizmu przeszłości wymaga od historyka i czytelnika umiejętności wczucia się w kontekst epoki i przyjęcia, że ludzie w przeszłości działali w oparciu o inne systemy wartości, inną wiedzę i inne priorytety niż my dzisiaj.

Pułapka prezentyzmu: przykładanie dzisiejszych miar

Problem przykładania do przeszłości dzisiejszych miar nazywany jest w analizie historycznej prezentyzmem. Prezentyzm to kierunek analizy polegający na ocenie zdarzeń, postaci i zjawisk historycznych z perspektywy współczesnych standardów, wartości i wiedzy.

Historycy ortodoksyjnie podchodzący do metodologii nazywają sztywne przykładanie dzisiejszej miary moralnej do przeszłości błędem prezentyzmu.

Dlaczego prezentyzm jest błędem metodologicznym?

Prezentyzm zniekształca obraz przeszłości i uniemożliwia jej rzetelne zrozumienie z kilku kluczowych powodów:

1. Ignorowanie kontekstu: Prezentyzm zakłada, że ludzie w przeszłości mieli dostęp do tej samej wiedzy, co my, lub że powinni byli kierować się tymi samymi zasadami moralnymi. Pomija to jednak fakt, że ich decyzje były uwarunkowane dostępnymi informacjami, panującymi ideologiami, ograniczeniami technologicznymi i strukturami społecznymi ich czasów.
2. Anachronizm: Jest to błąd polegający na umieszczaniu w przeszłości elementów, które pojawiły się dopiero później (np. oczekiwanie od polityka z XVII wieku, że będzie działał zgodnie z zasadami współczesnej demokracji). Prezentyzm jest formą anachronizmu etycznego i kulturowego.
3. Fałszywa wyższość: Osądzanie przeszłości z dzisiejszej perspektywy często prowadzi do poczucia moralnej wyższości. Zamiast zrozumieć motywacje i dylematy ludzi z przeszłości, łatwo jest ich potępić, co jest intelektualnie wygodne, ale historycznie bezowocne.

Historyk między relatywizmem a sądem moralnym

Unikanie błędu prezentyzmu nie oznacza jednak, że historyk musi popaść w skrajny relatywizm moralny, który sugerowałby, że żadne wydarzenie z przeszłości nie może być ocenione, ponieważ "wszystko jest względne".

W środowisku historycznym istnieje debata na ten temat:

• Podejście kontekstualne (anty-prezentyzm): Niektórzy historycy, aby uniknąć błędu prezentyzmu, ograniczają się do opisywania minionych zdarzeń i powstrzymują od ferowania wyroków moralnych, koncentrując się na wyjaśnieniu, dlaczego ludzie w danym kontekście działali tak, a nie inaczej.
• Podejście moralnie zaangażowane (obrona prezentyzmu): Inni argumentują, że unikanie jakichkolwiek ocen moralnych jest w istocie formą relatywizmu moralnego i że historyk ma prawo, a nawet obowiązek, oceniać zjawiska takie jak ludobójstwo, tyrania czy niewolnictwo, jako fundamentalnie złe, niezależnie od epoki.

Klucz do zrozumienia: kontekstualizacja i empatia historyczna

Prawidłowe rozumienie relatywizmu przeszłości polega na znalezieniu równowagi między tymi skrajnościami.

1. Zrozumienie, a nie usprawiedliwienie: Historyk powinien dążyć do zrozumienia motywacji i kontekstu działań ludzi z przeszłości, co nie jest równoznaczne z ich usprawiedliwianiem. Zrozumienie, dlaczego niewolnictwo było akceptowane, nie oznacza, że uznajemy je za moralnie słuszne.
2. Odróżnienie kontekstu od uniwersalności: Choć wiele norm jest relatywnych, istnieją pewne elementarne normy moralne (np. zakaz morderstwa), które wydają się być uniwersalne. Nawet w tym przypadku, historyk musi badać, jak dany czyn był postrzegany i karany w konkretnej epoce.
3. Empatia historyczna: Ostatecznie, relatywizm przeszłości wymaga od nas empatii historycznej – próby spojrzenia na świat oczami ludzi, którzy żyli w przeszłości, z ich ograniczeniami, lękami i nadziejami, zamiast narzucać im naszą współczesną wizję świata.

Relatywizm przeszłości jest więc metodologicznym ostrzeżeniem: aby rzetelnie badać historię, musimy najpierw zdjąć z nosa okulary teraźniejszości i spróbować zobaczyć świat tak, jak widzieli go ci, którzy go tworzyli. Dopiero po dogłębnym zrozumieniu kontekstu epoki, możemy podjąć próbę oceny, mając świadomość, że nasz sąd zawsze będzie w pewnym stopniu uwarunkowany naszą własną, współczesną perspektywą.