Termin „arbitralny” to słowo, które w języku polskim ma zdecydowanie negatywne zabarwienie i jest używane do opisania postaw, decyzji lub działań, które są narzucane w sposób bezwzględny, nieznoszący sprzeciwu i często nieoparty na obiektywnych kryteriach.

Co oznacza termin „arbitralny”?

Słowo „arbitralny” pochodzi od łacińskiego arbitralis (polubowny, pojednawczy) i arbiter (rozjemca, sędzia polubowny), ale jego znaczenie w języku polskim uległo zmianie i obecnie ma wydźwięk negatywny, często kojarzony z nadużyciem władzy lub brakiem uzasadnienia.

Arbitralny oznacza przede wszystkim:

1. Narzucający swoje zdanie bezwzględnie: Osoba lub decyzja arbitralna nie liczy się ze zdaniem innych i nie uznaje sprzeciwu.
2. Apodyktyczny i samowolny: Jest to działanie oparte wyłącznie na czyjejś woli lub decyzji, bez konieczności odwoływania się do obiektywnych reguł, norm czy dowodów.
3. Nieznoszący sprzeciwu: Arbitralny ton wypowiedzi lub arbitralne rozstrzygnięcie sporu to takie, które nie dopuszcza dyskusji ani kwestionowania.

Synonimy tego słowa to między innymi: bezkompromisowy, nieustępliwy, despotyczny, bezwzględny, samowolny, stanowczy.

W skrócie: coś arbitralnego to coś, co zostało ustalone lub narzucone z góry, często bez uzasadnienia, i musi zostać przyjęte bez dyskusji.

Cechy arbitralnego nauczyciela

Arbitralność w kontekście pracy nauczyciela jest postawą, która stoi w sprzeczności z nowoczesnymi, partnerskimi i empatycznymi modelami edukacji. Arbitralny nauczyciel to taki, który przenosi negatywne znaczenie tego słowa na relacje z uczniami i proces nauczania.

Oto cechy, które mogą charakteryzować arbitralnego nauczyciela:

1. Bezwzględne narzucanie własnego zdania

Arbitralny nauczyciel uważa swoje zdanie za jedyną słuszną prawdę i nie dopuszcza do dyskusji ani kwestionowania swoich decyzji. Może to dotyczyć zarówno interpretacji materiału, jak i zasad panujących w klasie.

2. Apodyktyczność i brak elastyczności

Taki pedagog jest apodyktyczny, czyli wydaje polecenia w sposób kategoryczny i nieznoszący sprzeciwu. Rzadko bierze pod uwagę indywidualne potrzeby uczniów, ich sugestie czy prośby, trzymając się sztywno własnych, narzuconych reguł.

3. Arbitralne ocenianie

Jednym z najczęściej krytykowanych przejawów arbitralności w szkole jest arbitralne ocenianie. Oznacza to, że oceny nie są oparte na jasnych, obiektywnych i wcześniej zakomunikowanych kryteriach, lecz wydają się zależeć od subiektywnych odczuć, sympatii lub chwilowej decyzji nauczyciela. Uczeń ma poczucie, że jego wynik jest przypadkowy lub niesprawiedliwy, bo nie wynika z jego rzeczywistej wiedzy czy wysiłku, a z niczym nieuzasadnionej decyzji.

4. Brak szacunku i ignorowanie potrzeb

Arbitralny nauczyciel może okazywać brak szacunku dla uczniów, ignorując ich potrzeby, emocje czy problemy. Zamiast budować relacje oparte na empatii i wzajemnym zrozumieniu, stosuje postawę wyższości i dystansu, często używając tonu, który ma na celu zdyskredytowanie lub ośmieszenie ucznia w przypadku sprzeciwu.

5. Samowolne podejmowanie decyzji

Decyzje dotyczące organizacji lekcji, kar, nagród czy zmian w planie pracy są podejmowane przez arbitralnego nauczyciela samowolnie, bez konsultacji z uczniami, a czasem nawet bez informowania ich o uzasadnieniu tych decyzji. Uczniowie czują się traktowani przedmiotowo, a nie jako partnerzy w procesie edukacji.

Ciekawostka: Arbitralność a konwencja

W naukach ścisłych i przyrodniczych termin „arbitralny” bywa czasem używany w nieco łagodniejszym kontekście, choć nadal oznacza „odgórnie ustalony”. Na przykład, gdy mowa o arbitralnym progu w statystyce (np. współczynnik korelacji 0,7), oznacza to wartość ustaloną umownie przez naukowców, a nie wynikającą bezpośrednio z danych doświadczalnych czy logicznego dowodu. Jednak nawet w tym przypadku jest to wartość ustalona arbitralnie, czyli narzucona i przyjęta na drodze konwencji. W kontekście społecznym i pedagogicznym, to negatywne znaczenie, związane z despotyzmem i brakiem uzasadnienia, jest dominujące.