To bardzo ciekawe i głębokie pytanie, które dotyka sedna ludzkiej psychiki i roli kultury. Odpowiedź brzmi: tak, jest to bardzo popularna i szeroko akceptowana teza w kręgach badaczy mitologii, antropologii i psychologii. Legendy, podobnie jak mity, często stanowią kulturowy sposób na wyrażenie i oswojenie pierwotnych, uniwersalnych lęków.

Czym są pierwotne lęki w kontekście legend?

Pierwotne lęki to te, które są głęboko zakorzenione w ludzkiej egzystencji, niezależnie od epoki czy kultury. Nie mówimy tu o strachu przed pająkami czy wysokością, ale o fundamentalnych obawach związanych z byciem człowiekiem.

Najważniejsze pierwotne lęki wyrażane w legendach to:

1. Lęk przed śmiercią i nieznanym po życiu: Jest to chyba najbardziej uniwersalny lęk. Legendy i mity często obfitują w opowieści o zaświatach, podziemiach, sądach nad duszami (jak w mitologii greckiej czy egipskiej), co jest próbą nadania struktury i sensu temu, co nieuniknione i niezrozumiałe.
2. Lęk przed chaosem i siłami natury: Przed wynalezieniem nauki, katastrofy naturalne, ciemność, nieprzewidywalność pogody były postrzegane jako działanie potężnych, często złośliwych, sił. Legendy o potworach morskich, wściekłych bogach burzy czy demonach lasu pozwalały personifikować te siły, czyniąc je w pewien sposób "zrozumiałymi" i możliwymi do przebłagania.
3. Lęk przed utratą tożsamości i porządku społecznego: Opowieści o zdrajcach, potworach, które przybierają ludzką postać, czy o upadku wielkich bohaterów odzwierciedlają obawy związane z naruszeniem norm społecznych i utratą bezpieczeństwa w grupie.

W jakim celu legendy wyrażają te lęki?

Wyrażanie lęków w legendach i mitach nie jest celem samym w sobie, ale służy kilku kluczowym funkcjom społecznym, psychologicznym i kulturowym.

1. Funkcja poznawcza i wyjaśniająca: Opanowanie nieznanego

Jedną z podstawowych funkcji mitologii (a legendy są jej bliskim kuzynem) jest próba wyjaśnienia niezrozumiałych zjawisk, takich jak powstanie świata, zjawiska naturalne czy pochodzenie człowieka. Jeśli coś jest nazwane, opisane i umieszczone w historii, przestaje być czystym, paraliżującym chaosem.

• Przykład: Opowieść o Hadesie i Podziemiu (mitologia grecka) to nie tylko historia, ale też próba zorganizowania i wyjaśnienia, co dzieje się po śmierci, dając poczucie, że nawet w obliczu końca istnieje jakiś porządek.

2. Funkcja psychologiczna: Katharsis i kanalizowanie emocji

Legendy działają jak wentyl bezpieczeństwa dla zbiorowych emocji. Opowiadając historie o potworach, duchach czy mrocznych zdarzeniach, społeczność może przetwarzać swoje lęki w bezpiecznym, symbolicznym kontekście.

• Oswajanie lęku: Bohaterowie stawiają czoła smokom, cyklopom czy wiedźmom, które są symbolicznymi reprezentacjami lęków. Widząc, że bohater może pokonać te siły (lub przynajmniej z nimi walczyć), słuchacze zyskują poczucie, że ich własne, wewnętrzne lęki są możliwe do opanowania.
• Wzbudzanie i uśmierzanie lęków: Niektóre legendy celowo wzbudzają lęk (np. o strasznych konsekwencjach złamania tabu), aby następnie go uśmierzyć poprzez moralne przesłanie lub zwycięstwo dobra nad złem.

3. Funkcja moralna i wychowawcza: Kształtowanie zachowań

Legendy są często nośnikami wartości i norm społecznych. Wyrażając lęki, ustanawiają granice i promują pożądane wzorce zachowań.

• Przestroga: Opowieści o nieszczęściach, które spotykają tych, którzy są lekkomyślni, nieposłuszni lub pyszni (jak mit o Ikarze, który zginął z powodu zuchwałości), są metaforycznymi ostrzeżeniami. Lęk przed karą za złamanie zasad staje się mechanizmem kontroli społecznej.
• Promowanie heroizmu: Legendy o bohaterach, którzy pomimo ogromnego strachu i trudności (jak Odyseusz) dążą do celu, promują odwagę, wytrwałość i heroizm jako wzorce do naśladowania.

4. Funkcja kulturowa i tożsamościowa: Wspólny fundament

Wspólne opowiadanie i słuchanie legend o tych samych potworach czy zagrożeniach buduje wspólny fundament kulturowy i tożsamość grupową. Wiedza o tym, czego się bać i jak sobie z tym radzić (zgodnie z legendą), cementuje społeczność i jej system wierzeń.

Ciekawostka: Mitologia a psychologia

Carl Gustav Jung, szwajcarski psychiatra i psychoanalityk, uważał, że mity i legendy są wyrazem archetypów – uniwersalnych wzorców i obrazów zakorzenionych w nieświadomości zbiorowej ludzkości. Potwory, cienie, mroczne lasy czy postacie zdrajców to właśnie archetypy, które symbolizują nasze pierwotne lęki i wewnętrzne konflikty. W tym ujęciu, legendy nie tylko wyrażają lęki, ale są wręcz ich naturalną, symboliczną manifestacją.