To jest jedno z najpiękniejszych i najbardziej fundamentalnych pytań, jakie można zadać na temat sztuki. Odpowiedź na nie jest równie złożona i wielowarstwowa jak samo dobre dzieło, ale w gruncie rzeczy sprowadza się do jednego: dobre dzieło sztuki musi robić obie rzeczy, ale w odpowiedniej kolejności.

Zacznijmy od małej prowokacji: jeśli dzieło sztuki daje ci natychmiastową i prostą odpowiedź, to istnieje duże ryzyko, że jest to propaganda, a nie sztuka.

Dlaczego sztuka musi zadawać pytania?

Większość filozofów i krytyków sztuki zgodzi się, że główną siłą napędową dobrego dzieła jest prowokacja. Sztuka ma za zadanie wytrącić nas z rutyny, zakwestionować nasze założenia i zmusić do myślenia.

1. Prowokacja i refleksja

Sztuka, która zadaje pytania, jest z natury swojej otwarta. Nie mówi, co masz myśleć, ale jak masz myśleć.

• Otwiera horyzonty: Pytania typu "Dlaczego tak jest?" lub "Co by było, gdyby?" zmuszają odbiorcę do aktywnego udziału w interpretacji. Dzieło staje się wtedy nie tylko obiektem do oglądania, ale doświadczeniem do przeżycia.
• Wyzwanie dla status quo: Dzieła, które są uważane za przełomowe, niemal zawsze podważały przyjęte normy. Spektakl teatralny, który zadaje ważne pytania o komunikację i samotność, zmusza widza do refleksji nad własnym życiem i społeczeństwem.
• Przykład Tadeusza Kantora: Wielki polski artysta, Tadeusz Kantor, tworzył teatr, który sam określał mianem "kłamstwa, które pozwala uświadomić sobie prawdę". Jego scenografia, pełna manekinów i śmierci, prowokowała widza do pytania: "Gdzie jest prawda?" i "Co autor chce wyrazić?". To właśnie te pytania prowadziły do głębszego, osobistego zrozumienia.

Kiedy sztuka powinna dawać odpowiedzi?

Choć sztuka nie powinna podawać gotowych recept, jej ostatecznym celem jest doprowadzenie odbiorcy do pewnego rodzaju odpowiedzi lub prawdy. Tyle że nie jest to odpowiedź artysty, lecz odpowiedź odbiorcy.

1. Prawda jako cel, nie punkt wyjścia

Arystoteles uważał, że zadaniem sztuki jest przedstawienie prawdy o rzeczywistości, ale nie poprzez ślepe naśladownictwo, lecz poprzez dotarcie do istoty rzeczy. Z kolei Martin Heidegger twierdził, że prawda w dziele sztuki po prostu się wydarza.

Odpowiedź, którą daje dobre dzieło sztuki, może przybrać formę:

• Katharsis (oczyszczenie): Dzieło sztuki pobudza uczucia, wywołuje radość, strach lub smutek, co prowadzi do emocjonalnego oczyszczenia. To jest odpowiedź emocjonalna – poczucie ulgi, zrozumienia własnych emocji.
• Wglądu poznawczego: Sztuka może przekazywać wiedzę o historii, kulturze lub wzorcach postępowania, pełniąc funkcję poznawczą i etyczną. W tym sensie daje "odpowiedź" na pytanie, jak żyli nasi przodkowie lub jakie są konsekwencje pewnych działań.
• Odkrycia osobistego: Najważniejsza "odpowiedź" to ta, którą widz znajduje w sobie. Dzieło sztuki, nawet jeśli jest abstrakcyjne lub niejednoznaczne, może zainspirować do stworzenia czegoś nowego lub nawiązania niemej relacji, która prowadzi do własnych wniosków.

Synteza: Dobre dzieło sztuki jako dialog

Dobre dzieło sztuki to tak naprawdę dialog między artystą a odbiorcą.

Artysta zadaje pytanie (poprzez formę, treść, prowokację).
Odbiorca, wchodząc w interakcję, szuka własnej odpowiedzi.

Dzieło, które jest zbyt dosłowne i od razu podaje "odpowiedź" (np. proste hasło propagandowe), zamyka ten dialog, traktując widza jako biernego odbiorcę, a nie aktywnego współtwórcę znaczenia.

Z kolei dzieło, które jest zbyt hermetyczne i nie zadaje żadnego zrozumiałego pytania, może nie wywołać żadnej reakcji.

Ciekawostka: Sztuka AI

Debata ta nabiera nowego wymiaru w kontekście sztuki generowanej przez sztuczną inteligencję (AI). Czy obraz stworzony przez AI, który wygrywa konkurs, jest "dobrym dziełem sztuki"?

• Pytanie AI: Artyści, którzy używają AI, muszą zadawać bardzo precyzyjne i umiejętne pytania (tzw. promptowanie), aby uzyskać wartościowy rezultat. W tym przypadku to jakość pytania zadanego maszynie decyduje o wartości dzieła.
• Odpowiedź AI: AI, jako narzędzie, daje "odpowiedź" w postaci obrazu na podstawie wprowadzonych danych. Jednak to człowiek musi nadać temu sens i ocenić, czy ta "odpowiedź" jest dziełem sztuki, które prowokuje do dalszych, głębszych pytań.

Podsumowując, dobre dzieło sztuki jest jak lustro i okno jednocześnie. Zadaje pytania, abyś mógł spojrzeć w głąb siebie (lustro), a następnie daje ci narzędzia, byś znalazł własną prawdę o świecie (okno).