Tożsamość to w tym przypadku słowo zbyt mocne. Chociaż stalinizm wyrósł bezpośrednio z leninizmu, a sam Stalin dbał o to, by nazywać swoją ideologię marksizmem-leninizmem, w praktyce doszło do znaczących różnic, które sprawiły, że stalinizm stał się osobnym, znacznie bardziej opresyjnym i totalitarnym systemem.

Najkrócej mówiąc: leninizm stworzył podwaliny pod system jednopartyjny i aparat kontroli, ale stalinizm wyniósł te mechanizmy na niespotykaną wcześniej skalę, przekształcając je w pełny system totalitarny oparty na terrorze i kulcie jednostki.

Leninizm: Partia jako awangarda i podwaliny totalitaryzmu

Leninizm to teoria polityczna, która rozwinęła i zmodyfikowała klasyczny marksizm, dostosowując go do warunków Rosji, która nie była wysoko uprzemysłowionym krajem, jak zakładał Marks.

Kluczowe założenia leninizmu:

1. Awangarda Proletariatu: Lenin uważał, że klasa robotnicza sama nie jest w stanie osiągnąć świadomości rewolucyjnej. Potrzebuje do tego Partii Bolszewickiej – zdyscyplinowanej, scentralizowanej i profesjonalnej elity, która będzie działać jako jej "awangarda" i poprowadzi ją do rewolucji.
2. Dyktatura Proletariatu: Po rewolucji partia ma sprawować władzę w imieniu klasy robotniczej, wprowadzając dyktaturę proletariatu. W praktyce oznaczało to rządy jednej partii, która szybko wyeliminowała wszelką opozycję.
3. Centralizm Demokratyczny: Była to zasada organizacyjna partii, łącząca w teorii demokrację (wybór władz) z centralizmem (bezwzględne podporządkowanie się decyzjom wyższych instancji). W praktyce dominował centralizm, co prowadziło do absolutnej kontroli kierownictwa nad całą partią i państwem.
4. Uzasadnienie Represji: Koncepcja, że partia reprezentuje obiektywne interesy klasy robotniczej, prowadziła do wniosku, że każda opozycja jest z definicji wrogiem ludu i musi zostać zniszczona. To założenie stało się fundamentem późniejszego terroru.

Stalinizm: Totalitarna nadbudowa i kult jednostki

Stalinizm to system ideologiczny i sposób sprawowania władzy, który ukształtował się w Związku Radzieckim w latach 30. XX wieku pod dyktatorskimi rządami Józefa Stalina. Choć Stalin formalnie opierał się na leninizmie, wprowadził do niego elementy, które zmieniły ustrój w pełny totalitaryzm.

Kluczowe elementy stalinizmu i różnice wobec leninizmu:

Dlaczego nie są tożsame?

Mimo że leninizm dostarczył Stalinowi narzędzi (partia jako jedyny ośrodek władzy, centralizm demokratyczny, uzasadnienie dla eliminacji opozycji), stalinizm poszedł o kilka kroków dalej, tworząc system, który Lenin prawdopodobnie by potępił (choć sam Lenin pod koniec życia wyrażał zaniepokojenie rosnącą władzą Stalina).

1. Skala Terroru: Terror w czasach Lenina był brutalny (Czeka, "czerwony terror"), ale terror stalinowski z lat 30. (Wielka Czystka, Gułagi) osiągnął zupełnie nową, masową i systematyczną jakość, stając się narzędziem kontroli całego społeczeństwa, a nie tylko wrogów politycznych.
2. Kult Jednostki: Chociaż Lenin cieszył się ogromnym autorytetem, kult Stalina był absolutny i totalny, przenikając każdy aspekt życia publicznego i prywatnego.
3. Socjalizm w Jednym Kraju: Teza Stalina o możliwości budowy socjalizmu w ZSRR bez czekania na rewolucję światową była ideologicznym odejściem od klasycznego marksizmu i leninizmu, który kładł nacisk na internacjonalizm.

Podsumowując, leninizm był ideologicznym i politycznym prekursorem stalinizmu. Dostarczył mu struktury (partia awangardy, centralizm) i uzasadnienia (eliminacja wroga). Stalinizm był natomiast praktyczną realizacją i radykalizacją tych założeń w formie totalitarnej dyktatury osobistej, opartej na masowym terrorze i forsownych, nieludzkich reformach gospodarczych.