Większość warzyw, które lądują na naszych talerzach, przeszła długą drogę ewolucji i selekcji dokonanej przez człowieka. Zanim stały się dorodne, soczyste i słodkie, ich dzicy przodkowie musieli radzić sobie w trudnych warunkach naturalnych. Odpowiedź na pytanie, czy istnieją dzikie odpowiedniki naszych ulubionych warzyw, brzmi: zdecydowanie tak! Choć często wyglądają i smakują zupełnie inaczej niż te ze sklepowych półek, wciąż można je spotkać w naturze.

Czosnek niedźwiedzi – król europejskich lasów

Dziki czosnek, znany szerzej jako czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum), to jedna z najpopularniejszych dzikich roślin jadalnych w Europie. Występuje pospolicie w wilgotnych lasach liściastych, tworząc wiosną gęste, zielone dywany o intensywnym aromacie.

Gdzie występuje?
Można go spotkać w niemal całej Europie oraz w części Azji. W Polsce jest rośliną częściowo chronioną, co oznacza, że nie wolno go zrywać w lasach na własną rękę bez odpowiednich pozwoleń.

Kto się nim żywi?
Nazwa nie jest przypadkowa – legendy głoszą, że niedźwiedzie po przebudzeniu z zimowego snu zajadają się jego liśćmi, by oczyścić organizm i nabrać sił. Oprócz niedźwiedzi, czosnkiem tym chętnie żywią się dziki, które wykopują jego cebulki, oraz niektóre gatunki owadów i ślimaków.

Dzika cebula – przodek o wielu twarzach

Istnieje wiele gatunków dzikich cebul, ale jedną z najbardziej znanych jest czosnek winnicowy (Allium vineale), który często mylony jest z trawą, dopóki nie poczujemy jego charakterystycznego zapachu.

Gdzie występuje?
Dzika cebula rośnie praktycznie wszędzie – na łąkach, pastwiskach, przydrożach, a nawet w ogrodach jako uporczywy chwast. Jest szeroko rozpowszechniona w Europie, Ameryce Północnej i Afryce Północnej.

Kto się nią żywi?
Dzikie cebule są przysmakiem dla wielu gryzoni, takich jak nornice, które chętnie gromadzą ich cebulki w swoich spiżarniach. Sarny i jelenie również mogą je podgryzać, choć intensywny smak czasem je odstrasza.

Dzikie ziemniaki – trujące skarby z Andów

Współczesne ziemniaki pochodzą od dzikich przodków rosnących w Ameryce Południowej. Co ciekawe, istnieje ponad 150 gatunków dzikich ziemniaków, ale większość z nich jest niejadalna dla człowieka ze względu na wysoką zawartość toksycznej solaniny.

Gdzie występują?
Naturalnym środowiskiem dzikich ziemniaków są Andy – od Chile po południowe stany USA. Rosną w bardzo zróżnicowanych warunkach: od suchych pustyń po wilgotne lasy wysokogórskie.

Kto się nimi żywi?
Mimo toksyczności dla ludzi, niektóre lokalne zwierzęta, jak np. gryzonie z rodziny szynszylowatych czy niektóre gatunki owadów (w tym słynna stonka ziemniaczana), przystosowały się do ich spożywania. Co ciekawe, niektóre dzikie zwierzęta jedzą ziemniaki razem z glinką, która neutralizuje zawarte w nich toksyny.

Dzikie ogórki – kolczaste i gorzkie

Dziki ogórek (Echinocystis lobata) to roślina, która wizualnie przypomina nasze ogrodowe warzywo, ale jej owoce są pokryte miękkimi kolcami i zazwyczaj niejadalne. Prawdziwym przodkiem ogórka siewnego jest jednak Cucumis hystrix, pochodzący z podnóża Himalajów.

Gdzie występują?
Dziki ogórek (kolczurka klapowana) jest w Polsce gatunkiem inwazyjnym, rosnącym nad brzegami rzek i w zaroślach. Natomiast botaniczni przodkowie ogórka występują głównie w tropikalnych rejonach Azji i Afryki.

Kto się nimi żywi?
Dzikie ogórki są chętnie zjadane przez ptaki, które przyczyniają się do rozprzestrzeniania ich nasion. Małe ssaki, jak myszy polne, również mogą interesować się ich nasionami, gdy owoce wyschną i pękną.

Dzikie pomidory – małe, czerwone jagody

Dziki pomidor (Solanum pimpinellifolium) wygląda bardziej jak porzeczka niż owoc, który znamy z sałatek. Są one bardzo małe, ale niezwykle odporne na choroby i mają bardzo intensywny smak.

Gdzie występują?
Ich ojczyzną jest zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej, głównie Peru i Ekwador (w tym wyspy Galapagos). Rosną tam w formie płożących się krzewów na piaszczystych i kamienistych glebach.

Kto się nimi żywi?
Są ważnym elementem diety lokalnych ptaków, które po zjedzeniu owoców wydalają nasiona, pomagając roślinie w kolonizacji nowych terenów. Żywią się nimi również żółwie lądowe (szczególnie na Galapagos) oraz różne gatunki owadów.

Dziki burak – morska roślina z wybrzeża

Mało kto wie, że burak ćwikłowy, cukrowy oraz boćwina pochodzą od jednej rośliny – buraka morskiego (Beta vulgaris subsp. maritima). W przeciwieństwie do naszych buraków, jego korzeń nie jest gruby i kulisty, lecz twardy i zdrewniały.

Gdzie występuje?
Jak sama nazwa wskazuje, rośnie wzdłuż wybrzeży morskich – od brzegów Morza Śródziemnego po wybrzeża Wielkiej Brytanii i południowej Skandynawii. Uwielbia słoną glebę i skaliste podłoże.

Kto się nim żywi?
Liście dzikiego buraka są przysmakiem dla dzikich królików oraz owiec wypasanych na nadmorskich pastwiskach. Jest on również rośliną żywicielską dla wielu gatunków motyli i chrząszczy.

Ciekawostka: Dlaczego dzikie formy są ważne?

Dzikie odpowiedniki naszych warzyw są bezcenne dla naukowców. Posiadają one geny odporności na suszę, mróz i szkodniki, których współczesne, "rozpieszczone" odmiany uprawne dawno już nie mają. Dzięki krzyżowaniu roślin uprawnych z ich dzikimi krewnymi, hodowcy mogą tworzyć nowe, silniejsze odmiany, które przetrwają zmieniający się klimat.