Panowanie Ludwika Węgierskiego (Ludwika Andegaweńskiego) na tronie polskim, choć stosunkowo krótkie (1370–1382), jest jednym z najbardziej krytykowanych okresów w polskiej historii pod kątem ustrojowym. Król, który na Węgrzech zyskał przydomek „Wielki”, w Polsce jest pamiętany głównie jako władca, który w zamian za dynastyczne plany podarował szlachcie przywileje, które na dłuższą metę osłabiły państwo i zapoczątkowały dominację stanu szlacheckiego.

Rządy z dystansu i priorytet dynastii

Ludwik Węgierski objął tron polski po śmierci swojego wuja, Kazimierza Wielkiego, jako ostatni potomek Władysława Łokietka po kądzieli. Od początku traktował Polskę jako dodatek do swojego głównego królestwa – Węgier.

Brak zainteresowania Polską był pierwszym negatywnym czynnikiem. Ludwik większość czasu spędzał na Węgrzech, a w Polsce ustanowił rządy regencyjne, które w jego imieniu sprawowała głównie jego matka, Elżbieta Łokietkówna. Taka forma władzy, sprawowana z dystansu i przez namiestników, naturalnie prowadziła do osłabienia autorytetu centralnego i dawała pole do wzrostu znaczenia lokalnych elit, czyli możnowładztwa i szlachty.

Jednak kluczowym elementem, który przesądził o negatywnym wpływie Ludwika na ustrój, była jego polityka dynastyczna. Król nie miał męskiego potomka, a bardzo zależało mu na zapewnieniu sukcesji jednej ze swoich córek na tronie polskim. W tamtych czasach dziedziczenie tronu przez kobietę nie było oczywiste, a polska szlachta miała swoje własne pomysły na przyszłość korony.

Przywilej koszycki – początek dominacji szlachty

Aby uzyskać zgodę polskiej szlachty na dziedziczenie tronu przez jedną ze swoich córek (początkowo Katarzynę, ostatecznie Jadwigę), Ludwik Węgierski musiał „przekupić” stan szlachecki. Uczynił to, wydając 17 września 1374 roku przywilej koszycki (na zjeździe w Koszycach).

Przywilej ten, jako pierwszy przywilej generalny (obejmujący całą szlachtę), miał rewolucyjne i dalekosiężne konsekwencje dla polskiego ustroju politycznego.

Ograniczenie władzy monarszej

Najważniejszym i najbardziej destrukcyjnym dla władzy królewskiej postanowieniem było drastyczne ograniczenie prawa króla do nakładania podatków.

• Wolność podatkowa szlachty: Szlachta została zwolniona z większości dotychczasowych świadczeń na rzecz państwa.
• Stały, niski podatek: Jedynym stałym podatkiem, który szlachta miała płacić, było symboliczne poradlne w wysokości 2 groszy z łana chłopskiego.
• Zgoda szlachty na nowe podatki: Od tego momentu nałożenie jakiegokolwiek nowego podatku wymagało zgody ogółu szlachty.

Ta zmiana spowodowała, że król stał się zależny finansowo od szlachty. Bez jej zgody nie mógł prowadzić większych wojen, budować zamków obronnych czy finansować reform państwowych. Ograniczało to jego realną władzę i pole manewru.

Wzmocnienie pozycji szlachty

Przywilej koszycki był kamieniem milowym w procesie, który doprowadził do powstania Rzeczypospolitej szlacheckiej. W zamian za uznanie sukcesji, szlachta wywalczyła sobie:

1. Gwarancję obsadzania urzędów Polakami: Król zobowiązał się do obsadzania najważniejszych urzędów państwowych wyłącznie Polakami (a nie Węgrami), co było odpowiedzią na obawy przed dominacją Andegawenów i ich dworu.
2. Odszkodowania za wyprawy wojenne: Szlachta miała otrzymywać żołd i odszkodowania za udział w wyprawach wojennych poza granice kraju.
3. Ograniczenie budowy zamków: Uczestnictwo szlachty w budowie zamków zostało ograniczone do przypadków, gdy sama wyraziła na to zgodę.

Historycy, tacy jak Andrzej Wyrobisz, podkreślają, że pakt koszycki oznaczał poważne ograniczenie władzy monarszej i ugruntowanie przewagi (preponderancji) szlachty w państwie.

Długofalowe konsekwencje dla ustroju

Negatywny wpływ Ludwika Węgierskiego nie polegał na jednorazowym akcie, lecz na zapoczątkowaniu procesu, który w kolejnych stuleciach doprowadził do słabości państwa.

• Droga do parlamentaryzmu szlacheckiego: Przywilej koszycki był pierwszym krokiem na drodze do stworzenia ustroju, w którym szlachta stopniowo przejmowała pełnię władzy politycznej, co ostatecznie zaowocowało dominacją Sejmu i upadkiem znaczenia miast.
• Osłabienie finansów państwa: Utrata niezależności finansowej przez monarchę utrudniała prowadzenie skutecznej polityki wewnętrznej i zagranicznej, co było szczególnie widoczne w czasach kryzysów.
• Zaniedbanie innych sfer: Panowanie Ludwika Węgierskiego wiązało się także z zaniedbaniem dzieła Kazimierza Wielkiego, jakim była Akademia Krakowska, która podupadła w tym okresie i została odnowiona dopiero przez jego córkę, Jadwigę, i Władysława Jagiełłę.

Podsumowując, Ludwik Węgierski, kierując się wyłącznie interesem dynastycznym, poświęcił silną pozycję polskiego monarchy, którą z takim trudem budowali Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki. W zamian za zapewnienie tronu córce, stworzył ramy prawne, które w perspektywie stuleci doprowadziły do nadmiernej przewagi szlachty i erozji władzy centralnej, co jest powszechnie uznawane za jeden z fundamentów późniejszych problemów Rzeczypospolitej.