Temat reformy systemu podatkowego w Polsce to „temat rzeka”, który regularnie powraca w debatach ekonomicznych. Wizja uproszczenia podatków, likwidacji PIT i ujednolicenia stawek VAT brzmi kusząco, ale diabeł tkwi w szczegółach, a konkretnie – w liczbach. Choć w przestrzeni publicznej pojawiają się różne modele podatkowe, muszę zaznaczyć, że nie istnieje jedno, oficjalne i powszechnie uznane wyliczenie ekonomiczne, które analizowałoby dokładnie taką kombinację parametrów, o jaką pytasz (VAT 21/21,5%, brak PIT i podatek kurierski 0,2%).

Możemy jednak, opierając się na dostępnych danych budżetowych i analizach think-tanków (takich jak CASE czy Forum Obywatelskiego Rozwoju), spróbować oszacować skutki takiej operacji „na żywym organizmie” polskiej gospodarki.

Ile pieniędzy musimy zastąpić?

Zanim przejdziemy do VAT-u, musimy wiedzieć, jaką dziurę w budżecie wygenerowałaby likwidacja podatku PIT. Według danych Ministerstwa Finansów, wpływy z PIT (łącznie do budżetu państwa i jednostek samorządu terytorialnego) to kwota rzędu 90–100 miliardów złotych rocznie. To ogromna suma, którą nowa konstrukcja podatkowa musiałaby w pełni pokryć, aby system był neutralny dla finansów publicznych.

Jednolity VAT 21% lub 21,5% – zysk czy strata?

Obecnie w Polsce mamy system wielostawkowy: 23%, 8%, 5% oraz 0%. Średnia ważona stawka VAT (czyli to, co realnie trafia do budżetu po uwzględnieniu wszystkich ulg i obniżonych stawek) oscyluje w granicach 17–18%.

Wprowadzenie jednolitej stawki na poziomie 21% lub 21,5% oznaczałoby:

• Podwyżkę cen żywności, leków, książek i transportu publicznego (z 5% lub 8% na 21%).
• Obniżkę cen elektroniki, paliw, ubrań i usług profesjonalnych (z 23% na 21%).

Szacunkowe obliczenia dla VAT:

1. Baza podatkowa VAT: Wpływy z VAT w 2023 roku wyniosły około 244 mld zł przy obecnym systemie.
2. Efekt ujednolicenia: Przejście na sztywną stawkę 21% przy likwidacji wszystkich preferencji mogłoby zwiększyć wpływy o około 30–40 mld zł. Dlaczego tylko tyle? Ponieważ choć podnosimy stawki na żywność, to obniżamy stawkę podstawową (23% -> 21%), która generuje lwią część dochodów.
3. Wariant 21,5%: Każde 0,5 punktu procentowego przy jednolitej stawce to dodatkowe 6–8 mld zł wpływów.

Zatem ujednolicony VAT na poziomie 21,5% mógłby przynieść dodatkowe ok. 45–48 mld zł. To wciąż za mało, by pokryć 100 mld zł straty z tytułu likwidacji PIT.

Podatek od przesyłek kurierskich – symboliczny zastrzyk?

Propozycja wprowadzenia podatku od przesyłek kurierskich w wysokości 0,2% jest interesująca, ale w skali budżetu państwa – marginalna.

Przyjmijmy optymistyczne założenia:

• Wartość rynku e-commerce w Polsce to ok. 120 mld zł rocznie.
• Nawet jeśli opodatkujemy każdą paczkę stawką 0,2% od jej wartości (co byłoby trudne technicznie), otrzymamy zaledwie 240 milionów złotych.
• Jeśli podatek 0,2% dotyczyłby tylko ceny samej usługi kurierskiej (średnio 15 zł za paczkę), wpływy byłyby jeszcze niższe – przy miliardzie paczek rocznie byłoby to zaledwie 30 mln zł.

Wniosek: Podatek kurierski na tym poziomie nie jest w stanie sfinansować żadnej istotnej reformy.

Co z podatkiem CIT?

Pytasz, o ile można by obniżyć CIT (podatek od dochodów firm) przy takim scenariuszu. Tutaj pojawia się problem matematyczny. Skoro wpływy z wyższego VAT-u i podatku kurierskiego (łącznie ok. 45–50 mld zł) nie pokrywają nawet połowy utraconego PIT-u (100 mld zł), to w budżecie powstaje dziura o wielkości ok. 50 mld zł.

W takiej sytuacji nie tylko nie ma przestrzeni na obniżkę CIT, ale wręcz należałoby go podnieść, aby ratować finanse publiczne. Obecne wpływy z CIT to około 70–90 mld zł. Aby załatać 50-miliardową dziurę, stawki CIT musiałyby wzrosnąć o ponad połowę, co byłoby zabójcze dla inwestycji.

Czy istnieje "złoty środek"?

Aby likwidacja PIT i obniżka CIT były możliwe przy jednolitym VAT, stawka tego ostatniego musiałaby wynosić prawdopodobnie około 26–28%. Dopiero wtedy matematyka zaczęłaby się zgadzać, ale koszty społeczne (drastyczny wzrost cen żywności i leków) byłyby ogromne.

Podsumowanie i weryfikacja danych

Na podstawie dostępnych modeli ekonomicznych (m.in. analiz Centrum Analiz Strategicznych):

1. Nie mogę zweryfikować istnienia konkretnego raportu, który łączyłby dokładnie te trzy elementy (VAT 21,5%, brak PIT, podatek kurierski 0,2%), ponieważ podatek kurierski w tej wysokości jest zbyt mały, by ekonomiści traktowali go jako realny filar budżetowy.
2. Moja baza wiedzy nie zawiera informacji o tym, by jakakolwiek partia polityczna lub instytut badawczy w Polsce przedstawił wyliczenia, w których VAT 21% rekompensuje całkowity brak PIT bez generowania gigantycznego deficytu.
3. Matematyczny bilans: Likwidacja PIT to strata ok. 100 mld zł. Podniesienie efektywnego VAT do 21,5% to zysk ok. 48 mld zł. Podatek kurierski to zysk pomijalny (poniżej 0,5 mld zł). Bilans końcowy: -51,5 mld zł.

Ciekawostka: Polska ma jeden z najwyższych w UE tzw. "VAT gap" (lukę VAT), choć w ostatnich latach uległa ona znacznemu zmniejszeniu. Ekonomiści wskazują, że samo ujednolicenie stawek VAT (nawet bez ich drastycznego podnoszenia) ogromnie uprościłoby system i ograniczyło pole do nadużyć, co mogłoby przynieść dodatkowe miliardy z samej poprawy ściągalności, a nie tylko z wyższych stawek na paragonach.