Historia II wojny światowej pełna jest zwrotów akcji, które dziś mogą wydawać się niemal niewiarygodne. Jednym z takich momentów był 30 lipca 1941 roku, kiedy to w Londynie doszło do podpisania dokumentu, który zmienił losy tysięcy Polaków uwięzionych w radzieckich łagrach. Układ Sikorski-Majski, bo o nim mowa, to porozumienie między rządem RP na uchodźstwie a rządem ZSRR. Był to sojusz zawarty „z rozsądku”, pełen napięć i trudnych kompromisów, który do dziś budzi emocje wśród historyków.

Dlaczego doszło do podpisania układu?

Aby zrozumieć, dlaczego polski premier Władysław Sikorski usiadł do stołu z radzieckim ambasadorem Iwanem Majskim, musimy cofnąć się do czerwca 1941 roku. Wtedy to III Rzesza rozpoczęła operację Barbarossa, czyli atak na Związek Radziecki. W jednej chwili Stalin, który wcześniej ramię w ramię z Hitlerem dokonał rozbioru Polski w 1939 roku, stał się sojusznikiem Wielkiej Brytanii.

Brytyjczycy zaczęli naciskać na polski rząd w Londynie, aby ten unormował stosunki z Moskwą. Sytuacja była paradoksalna: Polska miała podpisać układ z państwem, które jeszcze chwilę wcześniej okupowało połowę jej terytorium i wywoziło obywateli na Syberię. Sikorski wiedział jednak, że to jedyna szansa na uratowanie setek tysięcy Polaków przebywających w radzieckiej niewoli.

Najważniejsze postanowienia układu

Układ Sikorski-Majski nie był długim dokumentem, ale jego zapisy miały kolosalne znaczenie. Do najważniejszych punktów należały:

• Przywrócenie stosunków dyplomatycznych między Polską a ZSRR.
• Uznanie paktu Ribbentrop-Mołotow za nieważny. ZSRR przyznał, że traktaty z Niemcami z 1939 roku dotyczące zmian terytorialnych w Polsce straciły moc. Co ważne, nie określono jednak precyzyjnie przebiegu przyszłej granicy wschodniej, co stało się zarzewiem późniejszych konfliktów.
• Utworzenie Armii Polskiej w ZSRR. Miała ona powstać z polskich jeńców i więźniów, a dowództwo nad nią objął generał Władysław Anders, który sam właśnie opuścił więzienie na Łubiance.
• „Amnezja”, czyli tzw. amnestia. ZSRR zobowiązał się do udzielenia amnestii wszystkim obywatelom polskim więzionym na terenie Związku Radzieckiego.

Kontrowersja wokół słowa „amnestia”

Warto zwrócić uwagę na nazewnictwo. Użycie słowa „amnestia” było dla wielu Polaków upokarzające. Amnestia to darowanie kary przestępcom, a polscy obywatele byli więzieni bezprawnie za samą przynależność narodową lub służbę państwową. Sikorski zgodził się jednak na tę terminologię, uznając, że wolność rodaków jest ważniejsza niż semantyka.

Skutki i znaczenie układu dla Polaków

Najważniejszym i najbardziej namacalnym skutkiem układu było uratowanie tysięcy istnień. Dzięki porozumieniu zaczęła formować się Armia Andersa, do której garnęli się nie tylko żołnierze, ale i cywile – kobiety, dzieci i starcy, którzy przetrwali piekło zsyłek. To właśnie z tych ludzi wyłonił się później słynny II Korpus Polski, który wsławił się m.in. zdobyciem Monte Cassino.

Podpisanie układu wywołało jednak potężny kryzys w samym polskim rządzie. Część ministrów, z prezydentem Władysławem Raczkiewiczem na czele, uważała, że Sikorski poszedł na zbyt duże ustępstwa, zwłaszcza w kwestii granic. Do dymisji podali się m.in. minister spraw zagranicznych August Zaleski oraz naczelny wódz Kazimierz Sosnkowski.

Ciekawostki związane z układem Sikorski-Majski

• Zaginieni oficerowie: Już w trakcie realizacji układu strona polska zaczęła pytać o tysiące oficerów zaginionych w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. Stalin cynicznie odpowiadał, że „uciekli do Mandżurii”. Prawda o zbrodni katyńskiej wyszła na jaw dopiero dwa lata później, co doprowadziło do zerwania stosunków dyplomatycznych przez ZSRR.
• Wojtek, niedźwiedź żołnierz: To właśnie dzięki układowi Sikorski-Majski i formowaniu Armii Andersa, polscy żołnierze w Iranie odkupili małego niedźwiadka brunatnego. Wojtek przeszedł z nimi cały szlak bojowy, stając się symbolem polskiego losu i braterstwa broni.
• Niewyjaśnione granice: Brak jasnego zapisu o powrocie do granic sprzed 1939 roku w tekście układu dał Stalinowi wolną rękę do późniejszych manipulacji podczas konferencji w Teheranie i Jałcie.

Układ Sikorski-Majski pozostaje jednym z najbardziej tragicznych i skomplikowanych dokumentów w polskiej historii. Z jednej strony był aktem politycznej desperacji i naiwności, z drugiej – jedyną drogą do wyprowadzenia z „nieludzkiej ziemi” ponad 115 tysięcy ludzi, którzy w przeciwnym razie prawdopodobnie nigdy nie wróciliby do domu.