Pytanie o to, czy człowieka można zaprogramować, od lat rozpala wyobraźnię scenarzystów z Hollywood i pisarzy science fiction. Wizje „zakodowanych” agentów, którzy na dźwięk jednego słowa zmieniają się w bezlitosne maszyny do zabijania, jak w filmie „Kandydat”, na stałe weszły do popkultury. Jednak rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona i fascynująca niż filmowa fikcja. Choć nie możemy wgrać komuś do mózgu umiejętności walki wręcz w kilka sekund, jak robił to Neo w „Matriksie”, to w pewnym sensie wszyscy jesteśmy „programowani” przez biologię, kulturę i technologię.

Biologia jako nasz pierwotny kod źródłowy

Zacznijmy od podstaw, czyli od naszej biologii. Każdy z nas rodzi się z pewnym „programem podstawowym”, którym jest DNA. To właśnie ten kod genetyczny decyduje o tym, jak wyglądamy, jakie mamy predyspozycje do chorób, a nawet w pewnym stopniu wpływa na nasz temperament. Genetyka to zestaw instrukcji, które determinują rozwój organizmu od pojedynczej komórki do dorosłego człowieka.

Warto jednak pamiętać o dziedzinie zwanej epigenetyką. Pokazuje ona, że nasz „kod” nie jest wyryty w kamieniu. Czynniki zewnętrzne, takie jak dieta, stres czy środowisko, mogą „włączać” lub „wyłączać” określone geny. Oznacza to, że choć mamy bazowy program, środowisko stale go modyfikuje.

Psychologia i behawioryzm, czyli programowanie zachowań

Jeśli przez „programowanie” rozumiemy przewidywalną zmianę zachowania pod wpływem bodźców, to psychologia zna takie techniki od dekad. Iwan Pawłow i jego słynne psy udowodnili, że można stworzyć odruch bezwarunkowy. B.F. Skinner poszedł o krok dalej, tworząc teorię warunkowania instrumentalnego – system nagród i kar, który pozwala kształtować zachowania zwierząt, a także ludzi.

W codziennym życiu jesteśmy poddawani takiemu „miękkiemu programowaniu” niemal na każdym kroku:

• Media społecznościowe: Algorytmy są projektowane tak, aby wywoływać wyrzuty dopaminy (poprzez polubienia i powiadomienia), co zmusza nas do ciągłego sprawdzania telefonu. To czysta inżynieria behawioralna.
• Marketing i reklama: Specjaliści od sprzedaży używają technik perswazji, które mają na celu zaprogramowanie w nas potrzeby posiadania konkretnego produktu.
• Wychowanie i edukacja: Od dziecka jesteśmy uczeni schematów myślowych, norm społecznych i reakcji na konkretne sytuacje.

Mroczna karta historii: Projekt MKUltra

Wielu zwolenników teorii o programowaniu ludzi przywołuje projekt MKUltra. Był to tajny, nielegalny program badawczy prowadzony przez CIA w latach 50. i 60. XX wieku. Jego celem było zbadanie możliwości kontrolowania ludzkiego umysłu za pomocą narkotyków (głównie LSD), hipnozy, izolacji i tortur.

Czy udało im się stworzyć „zaprogramowanego człowieka”? Z dostępnych dokumentów wynika, że nie. Choć badaczom udało się zniszczyć psychikę wielu osób i wywołać u nich stany amnezji czy traumy, nie zdołali oni stworzyć stabilnego mechanizmu pełnej kontroli nad ludzkim działaniem. Człowiek okazał się zbyt skomplikowany, a jego psychika zbyt nieprzewidywalna, by można było nią sterować jak robotem.

Interfejsy mózg-komputer i przyszłość neurotechnologii

Obecnie stoimy na progu nowej ery, w której programowanie człowieka może nabrać dosłownego znaczenia. Firmy takie jak Neuralink Elona Muska pracują nad interfejsami mózg-komputer (BCI). Ich celem jest połączenie ludzkich neuronów bezpośrednio z oprogramowaniem.

Na ten moment technologia ta ma służyć głównie celom medycznym – pomaganiu osobom sparaliżowanym w sterowaniu protezami czy komunikacji. Jednak teoretycznie, w dalekiej przyszłości, taka dwustronna komunikacja mogłaby pozwolić na „wgrywanie” informacji do mózgu lub modyfikowanie sygnałów nerwowych. Czy to już programowanie? W sensie technicznym – tak. W sensie etycznym i filozoficznym – to zupełnie nowe terytorium, które budzi ogromne kontrowersje.

Dlaczego człowiek nie jest (jeszcze) maszyną?

Mimo postępów w nauce, ludzki mózg pozostaje najbardziej skomplikowaną strukturą we wszechświecie. Składa się z około 86 miliardów neuronów, a każdy z nich może tworzyć tysiące połączeń (synaps). Ta niesamowita plastyczność i złożoność sprawia, że:

1. Świadomość jest nieuchwytna: Nadal nie wiemy dokładnie, jak z impulsów elektrycznych powstaje subiektywne poczucie „ja” i wolna wola.
2. Emocje są nieliniowe: Ludzkie reakcje nie zawsze są logiczne. Strach, miłość czy gniew mogą całkowicie zablokować „zaprogramowane” schematy działania.
3. Indywidualizm: Każdy mózg jest inny. Ta sama technika perswazji lub ten sam bodziec zadziała inaczej na dwie różne osoby.

Podsumowując, choć nie można zaprogramować człowieka w taki sposób, jak robi się to z komputerem (za pomocą linijek kodu dających gwarantowany efekt), to jesteśmy podatni na różne formy wpływu, od biologicznego po technologiczny. Wizja „człowieka-robota” pozostaje na razie w sferze fikcji, ale granica między biologią a technologią staje się z każdym rokiem coraz cieńsza.

Ciekawostka: Czy wiesz, że termin „robot” wcale nie pochodzi z nauk technicznych? Został użyty po raz pierwszy przez czeskiego pisarza Karela Čapka w dramacie „R.U.R.” z 1920 roku. Słowo to wywodzi się od czeskiego robota, co oznacza ciężką, przymusową pracę. Od samego początku idea sztucznego programowania była więc nierozerwalnie związana z kwestią wolności i niewolnictwa.