W historii Polski, podobnie jak w dziejach każdego narodu, nie brakuje momentów chwały i heroizmu, ale też decyzji, które z perspektywy czasu jawią się jako katastrofalne błędy. Chociaż historycy spierają się o to, które z nich zasługują na miano "największych", istnieje konsensus co do czterech strategicznych i ustrojowych pomyłek, które miały najbardziej długofalowy i destrukcyjny wpływ, prowadząc ostatecznie do upadku państwa.

Oto, co wiadomo na pewno o tych czterech fundamentalnych błędach w dziejach I Rzeczypospolitej.

1. Sprowadzenie zakonu krzyżackiego na ziemię chełmińską (1226 r.)

Decyzja księcia Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu na pogranicze Mazowsza rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżaków) w 1226 roku miała być rozwiązaniem doraźnym, a okazała się źródłem niemal 300 lat wojen i ostatecznie przyczyną powstania potężnego wroga u granic.

Fakty, które są pewne:

• Cel Konrada Mazowieckiego: Książę sprowadził Krzyżaków, aby pomogli mu w walce z pogańskimi plemionami Prusów, które nękały północne regiony jego księstwa. W zamian przekazał im w dzierżawę ziemię chełmińską.
• Szybkie uniezależnienie: Krzyżacy, posługując się sprytną dyplomacją i fałszerstwami dokumentów (m.in. Złota Bulla z Rimini, która miała być nadaniem cesarskim), uzyskali od cesarza i papieża potwierdzenie, że ziemia chełmińska i wszystkie podbite tereny pruskie należą do nich na własność, a nie są lennem Konrada. W ten sposób stworzyli suwerenne państwo zakonne, niezależne od polskiego księcia.
• Długofalowy skutek: To wydarzenie zapoczątkowało trwający do XV wieku konflikt polsko-krzyżacki, który kosztował Polskę utratę strategicznych terytoriów (jak Pomorze Gdańskie) i olbrzymie straty materialne. Co gorsza, po sekularyzacji zakonu w 1525 roku, na jego gruzach powstało świeckie Księstwo Pruskie, które z czasem przekształciło się w militarne mocarstwo (Prusy), będące jednym z głównych architektów rozbiorów Rzeczypospolitej w XVIII wieku.

2. Ustanowienie wolnej elekcji i liberum veto (od 1573 r.)

Choć ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zwany demokracją szlachecką, początkowo był unikalny i progresywny, jego kluczowe elementy – wolna elekcja i zasada liberum veto – stały się narzędziami paraliżu państwa.

Fakty, które są pewne:

• Wolna elekcja (od 1573 r.): Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów, szlachta ustanowiła zasadę wyboru króla przez wszystkich szlachciców (elekcja viritim). Każdy nowo wybrany król musiał zatwierdzić tzw. Artykuły henrykowskie, które m.in. gwarantowały szlachcie prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi (ius resistendi), jeśli ten nie przestrzegałby praw.
• Skutek wolnej elekcji: Prowadziło to do osłabienia władzy centralnej, gdyż królowie elekcyjni (często obcokrajowcy) dbali przede wszystkim o własne interesy dynastyczne, a nie o dobro Rzeczypospolitej. Okresy bezkrólewia (interregna) były czasem chaosu i ingerencji obcych mocarstw.
• Liberum veto (od 1652 r.): Była to zasada ustrojowa wywodząca się z idei jednomyślności, która dawała każdemu posłowi prawo do zerwania Sejmu i unieważnienia wszystkich podjętych na nim uchwał (tzw. liberum veto – "wolne nie pozwalam").
• Skutek liberum veto: Chociaż pierwszy raz Sejm zerwano w 1652 roku, to w XVIII wieku stało się to nagminną praktyką, prowadząc do całkowitego paraliżu ustawodawczego. Państwo, niezdolne do uchwalania podatków, powiększania wojska czy reform, stawało się bezbronne. Co kluczowe, mocarstwa ościenne (Rosja i Prusy) celowo przekupywały posłów, aby zrywali Sejmy i utrzymywali tym samym osłabiający Rzeczpospolitą ustrój.

3. Nieumiejętność rozwiązania problemu kozaczyzny i utrata Ukrainy (XVII w.)

Konflikt z Kozakami Zaporoskimi, który przerodził się w największe powstanie w historii Rzeczypospolitej, był bezpośrednią przyczyną trwałego osłabienia państwa i wciągnięcia go w wyniszczające wojny z Rosją.

Fakty, które są pewne:

• Geneza konfliktu: Narastający konflikt wynikał z kilku czynników: dążenia magnaterii kresowej do podporządkowania sobie wolnych Kozaków, dyskryminacji prawosławia (wobec katolicyzmu) oraz niezadowolenia Kozaków z ograniczania rejestru (liczby Kozaków opłacanych przez Rzeczpospolitą).
• Powstanie Chmielnickiego (1648–1657): Pod wodzą Bohdana Chmielnickiego wybuchło powstanie, które szybko nabrało charakteru wojny chłopskiej i religijnej, pustosząc wschodnie tereny Rzeczypospolitej.
• Ugoda w Perejasławiu (1654 r.): Chmielnicki, szukając sojusznika, zawarł ugodę z carem Rosji Aleksym I, oddając Kozaczyznę pod jego protekcję.
• Skutek: To wydarzenie otworzyło Rosji drogę do aktywnej ingerencji w sprawy Rzeczypospolitej i zapoczątkowało długotrwałe wojny polsko-rosyjskie. W ich wyniku, Rzeczpospolita utraciła znaczną część swojego potencjału obronnego i terytoriów (m.in. lewobrzeżną Ukrainę), a także została wciągnięta w serię wyniszczających konfliktów (m.in. Potop Szwedzki), co zapoczątkowało jej trwały upadek jako mocarstwa.

4. Brak reform w XVIII wieku i paraliż ustrojowy

Ostatni i najbardziej brzemienny w skutki błąd to brak woli politycznej i realnych możliwości przeprowadzenia kluczowych reform w stuleciu poprzedzającym rozbiory.

Fakty, które są pewne:

• Stagnacja w czasach saskich (1697–1763): Po śmierci Jana III Sobieskiego Rzeczpospolita weszła w okres rządów elekcyjnych królów z dynastii Wettynów (August II i August III), charakteryzujący się stagnacją gospodarczą, korupcją i całkowitym upadkiem autorytetu państwa.
• Paraliż aparatu państwowego: Z powodu liberum veto i przewagi magnaterii, Sejmy były masowo zrywane, co uniemożliwiało reformy skarbowe i wojskowe. W efekcie, Rzeczpospolita nie była w stanie utrzymać wystarczająco dużej i nowoczesnej armii, aby obronić swoje granice.
• Zewnętrzna kuratela: W tym samym czasie sąsiedzi – Rosja, Prusy i Austria – przeprowadzili skuteczne reformy, tworząc silne monarchie oświecone z nowoczesnymi armiami. Państwa te, kierując się własnym interesem, celowo ingerowały w sprawy polskie, aby utrzymać jej słabość ustrojową, przekupując magnatów i gwarantując "wolność szlachecką" (w tym liberum veto).
• Skutek: Gdy w końcu podjęto próby reform (Sejm Wielki, Konstytucja 3 Maja), było już za późno. Słabość militarna i ustrojowa Rzeczypospolitej uniemożliwiła skuteczną obronę przed interwencją zbrojną sąsiadów, co doprowadziło do trzech rozbiorów (1772, 1793, 1795) i zniknięcia państwa z mapy Europy na 123 lata.