Historia zna takie momenty, w których stary porządek już legł w gruzach, a nowy jeszcze nie zdążył się wyłonić. To stan zawieszenia, polityczna próżnia, która w Rosji roku 1917 trwała zaledwie kilka miesięcy, ale na zawsze zmieniła bieg dziejów. Kiedy Mikołaj II abdykował w marcu (według kalendarza juliańskiego w lutym), Rosja nagle obudziła się bez „Bożej pomazańca”, ale też bez jasnej wizji tego, co ma nastąpić później. To właśnie ten krótki, burzliwy okres nazywamy czasem Rządu Tymczasowego.

Rewolucja lutowa, czyli koniec epoki Romanowów

Wszystko zaczęło się od chleba, a raczej jego braku. W lutym 1917 roku Piotrogród (dzisiejszy Petersburg) wrzał. Strajki kobiet, protesty robotników i – co najważniejsze – przejście wojska na stronę manifestantów sprawiły, że carat rozsypał się jak domek z kart. Mikołaj II, odizolowany i pozbawiony wsparcia nawet wśród własnych generałów, podpisał akt abdykacji.

W tym momencie Rosja stała się, przynajmniej teoretycznie, najbardziej wolnym krajem na świecie. Zniesiono cenzurę, ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych i wprowadzono swobody obywatelskie. Jednak za tą fasadą wolności krył się chaos. Car odszedł, ale Lenin wciąż przebywał na emigracji w Szwajcarii, a bolszewicy byli wtedy zaledwie marginesem na scenie politycznej.

Dwowładza: kto tu właściwie rządzi?

To unikalne zjawisko w historii. Po upadku caratu w Rosji powstały dwa ośrodki władzy, które nawzajem się tolerowały, ale też szczerze nienawidziły:

1. Rząd Tymczasowy – złożony głównie z liberalnych polityków i umiarkowanych socjalistów. Miał on doprowadzić kraj do wolnych wyborów do Konstytuanty. Na jego czele stanął najpierw książę Lwow, a później charyzmatyczny, choć niezdecydowany Aleksander Kiereński.
2. Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich – organ znacznie bardziej radykalny, który realnie kontrolował nastroje mas, fabryki i bagnety żołnierzy.

To był czas, kiedy „nie ma już cara, a nie ma jeszcze Lenina” w sensie sprawowania przez niego władzy. Rząd Tymczasowy miał legitymację prawną, ale Rady miały realną siłę. Ten pat trwał przez całą wiosnę i lato 1917 roku.

Ciekawostka: Rosja jako republika?

Choć car abdykował w marcu, Rosja oficjalnie została ogłoszona republiką dopiero we wrześniu 1917 roku przez Kiereńskiego. Wcześniej kraj znajdował się w swoistym prawnym niebycie – nie był już monarchią, ale formalnie nie był jeszcze niczym innym.

Dlaczego Rząd Tymczasowy zawiódł?

Wiele osób pyta: dlaczego demokracja w Rosji nie przetrwała? Odpowiedź kryje się w trzech słowach: wojna, ziemia i głód. Rząd Tymczasowy popełnił kardynalny błąd – zdecydował się kontynuować udział Rosji w I wojnie światowej. Ludzie byli wycieńczeni, armia się demoralizowała, a chłopi chcieli natychmiastowej reformy rolnej, której rząd nie chciał przeprowadzić przed zwołaniem parlamentu.

W tym samym czasie, w kwietniu 1917 roku, do Piotrogrodu przyjechał w „zaplombowanym wagonie” Włodzimierz Lenin. Niemcy, licząc na wyeliminowanie Rosji z wojny, pomogli mu wrócić z emigracji. Lenin nie bawił się w dyplomację. Od razu ogłosił swoje „tezy kwietniowe”: żadnego wsparcia dla Rządu Tymczasowego, cała władza w ręce Rad i natychmiastowe zakończenie wojny.

Czas między młotem a kowadłem

Okres od lipca do października 1917 roku to czas narastającej agonii starego świata. Rząd Kiereńskiego musiał mierzyć się z próbą puczu prawicowego generała Korniłowa oraz coraz silniejszą propagandą bolszewików. Gospodarka leżała w ruinie, inflacja galopowała, a w miastach zaczynało brakować żywności.

To właśnie w tej atmosferze beznadziei hasła Lenina – „Pokój, ziemia i chleb” – zaczęły trafiać na niezwykle podatny grunt. Ludzie nie chcieli już debat o demokracji w pałacach; chcieli konkretów. Rząd Tymczasowy, próbując zadowolić wszystkich, nie zadowolił nikogo.

Finał, który zmienił świat

Brak zdecydowania Rządu Tymczasowego i upór w prowadzeniu wojny otworzyły drzwi bolszewikom. Kiedy w listopadzie (październiku) 1917 roku padły strzały z krążownika Aurora, okres „pomiędzy” dobiegł końca. Car był już tylko wspomnieniem (i więźniem), a Lenin stał się nowym panem na Kremlu.

Ten krótki epizod rosyjskiej historii pokazuje, jak niebezpieczna jest polityczna próżnia. Brak silnych instytucji i niemożność rozwiązania palących problemów społecznych sprawiły, że krótki sen o rosyjskiej demokracji zakończył się jedną z najkrwawszych dyktatur w dziejach ludzkości.