Postać Zygmunta Żuławskiego to jeden z tych rozdziałów polskiej historii, który pokazuje, że polityka może iść w parze z niezłomnymi zasadami moralnymi. Choć dziś jego nazwisko może nie pojawiać się na pierwszych stronach podręczników tak często, jak nazwiska Piłsudskiego czy Daszyńskiego, to właśnie on przez dekady był „sumieniem” polskiego ruchu socjalistycznego. Jako wieloletni lider Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i wybitny działacz związkowy, poświęcił życie walce o prawa robotników, nie idąc na kompromisy ani z sanacją, ani później z komunistami.

Początki i pasja do pracy u podstaw

Zygmunt Żuławski urodził się w 1880 roku w Mielcu, w rodzinie o silnych tradycjach intelektualnych. Co ciekawe, był kuzynem słynnego pisarza Jerzego Żuławskiego (autora „Na srebrnym globie”). Zamiast jednak poświęcić się wyłącznie literaturze czy nauce, Zygmunt od wczesnej młodości czuł powołanie do działania społecznego. Już podczas studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim zaangażował się w ruch socjalistyczny, który w tamtym czasie był jedyną realną siłą walczącą o godność najuboższych warstw społeczeństwa.

Szybko zrozumiał, że polityka bez silnego zaplecza w postaci związków zawodowych jest bezskuteczna. To właśnie w ruchu zawodowym Żuławski odnalazł swoje miejsce. Przez lata pełnił funkcję przewodniczącego Komisji Centralnej Związków Zawodowych, stając się jednym z najważniejszych głosów polskiego proletariatu.

Parlamentarzysta i obrońca demokracji

W okresie międzywojennym Żuławski był jedną z najjaśniejszych postaci w polskim Sejmie. Jako poseł PPS zasiadał w ławach parlamentarnych nieprzerwanie od 1919 do 1935 roku. Jego przemówienia słynęły z merytoryki, spokoju, ale i bezlitosnej logiki, którą punktował błędy rządzących.

Kiedy po zamachu majowym w 1926 roku rządy sanacji zaczęły dryfować w stronę autorytaryzmu, Żuławski stał się jednym z liderów Centrolewu – opozycyjnej koalicji walczącej o przywrócenie pełnej demokracji. Nigdy nie bał się mówić prawdy, nawet gdy groziły za to represje. Dla niego socjalizm był nierozerwalnie związany z wolnością jednostki i parlamentaryzmem. Mawiał, że socjalizm bez wolności to po prostu nowa forma niewoli.

Trudne lata wojny i konspiracja

Wybuch II wojny światowej nie złamał jego ducha. Mimo podeszłego wieku, Żuławski natychmiast zaangażował się w działalność podziemną. Był jednym z filarów PPS-WRN (Wolność, Równość, Niepodległość), czyli konspiracyjnej kontynuacji partii socjalistycznej. W mrocznych czasach okupacji hitlerowskiej dbał o to, by ruch robotniczy nie stracił swojej tożsamości i przygotowywał plany dla powojennej Polski, która miała być sprawiedliwa społecznie, ale w pełni suwerenna.

Ciekawostka: Rodzina Żuławskich

Warto wspomnieć, że nazwisko Żuławski to prawdziwa marka w polskiej kulturze. Oprócz wspomnianego kuzyna Jerzego, z tej samej rodziny wywodził się m.in. Andrzej Żuławski, światowej sławy reżyser filmowy. Zygmunt, choć wybrał drogę polityczną, dzielił z nimi pasję do idei i bezkompromisowość w dążeniu do celu.

Ostatnia walka: Starcie z systemem stalinowskim

Najbardziej tragiczny, a zarazem heroiczny etap życia Żuławskiego przypadł na lata powojenne. Po 1945 roku Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. Komuniści z PPR (Polskiej Partii Robotniczej) dążyli do przejęcia pełnej władzy, tworząc m.in. „koncesjonowaną” PPS, która miała być im posłuszna.

Żuławski, jako człowiek starej daty i prawdziwy demokrata, nie mógł się na to zgodzić. Próbował reaktywować niezależną Polską Partię Socjalno-Demokratyczną, ale komunistyczne władze skutecznie mu to uniemożliwiły. Ostatecznie, chcąc ratować resztki niezależnego ruchu socjalistycznego, zdecydował się wejść do oficjalnej PPS, gdzie stał się liderem opozycji wewnątrzpartyjnej.

Podczas słynnych wyborów w 1947 roku startował z listy opozycyjnego PSL (Polskiego Stronnictwa Ludowego) Stanisława Mikołajczyka, co było aktem wielkiej odwagi. Do końca życia, mimo postępującej choroby i szykan ze strony bezpieki, ostrzegał przed połączeniem PPS i PPR, które ostatecznie nastąpiło w 1948 roku (powstanie PZPR). Żuławski zmarł w 1949 roku, nie doczekawszy upadku systemu, przeciwko któremu tak żarliwie protestował.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Zygmunt Żuławski to symbol socjalizmu z „ludzką twarzą” – takiego, który na pierwszym miejscu stawia wolność obywatelską i prawa pracownicze, a nie ideologiczną dyktaturę. Jego życie to lekcja tego, jak pozostać wiernym swoim ideałom w czasach, gdy świat wokół gwałtownie się zmienia i wymusza zgniłe kompromisy. Dla historyków pozostaje postacią krystaliczną, a dla współczesnych działaczy społecznych może być inspiracją jako człowiek, który nigdy nie sprzedał swoich przekonań za cenę spokoju czy stanowisk.