Pytanie o teokrację jako lekarstwo na ideologiczne spory wśród ekspertów dotyka sedna problemu, jakim jest zaufanie do wiedzy i władzy w nowoczesnym społeczeństwie. Z jednej strony mamy frustrację wynikającą z poczucia, że "specjaliści" zamiast obiektywnych argumentów, używają dogmatów (np. o konsensusie naukowym) do zwalczania odmiennych opinii. Z drugiej strony, teokracja to system, który z definicji opiera się na dogmacie.

Czym jest teokracja i dlaczego budzi kontrowersje?

Teokracja (z greckiego theos – bóg, kratos – władza) to doktryna polityczna, w której najwyższa władza w państwie należy do Boga, a na Ziemi sprawują ją kapłani lub duchowni, którzy decydują zarówno o sprawach cywilnych, jak i religijnych. Celem władzy ziemskiej jest realizacja nadrzędnej woli boskiej i urzeczywistnienie uniwersalnych zasad ustanowionych przez Boga.

W historii mieliśmy wiele przykładów systemów określanych jako teokratyczne lub hierokratyczne (gdzie władzę sprawuje kler), takich jak starożytny Izrael, Egipt faraonów, średniowieczne chrześcijaństwo, czy współczesny Iran.

Kluczową cechą teokracji, która bezpośrednio odnosi się do Twojego pytania, jest brak pluralizmu i ograniczenie wolności słowa. W systemie tym, władza religijna ma decydujący wpływ na kształtowanie praw i norm, a wszelkie odmienne przekonania lub krytyka władzy religijnej mogą być marginalizowane lub uniemożliwiane.

Teokracja a dogmatyzm ideologiczny

Twoje pytanie sugeruje, że teokracja mogłaby być rozwiązaniem, ponieważ zastąpiłaby jeden rodzaj dogmatyzmu (ideologiczny, oparty rzekomo na nauce) innym, być może bardziej spójnym (religijnym).

Jednak teokracja nie eliminuje dogmatyzmu, lecz go instytucjonalizuje i wynosi do rangi prawa najwyższego.

1. Dogmat religijny zamiast naukowego: W teokracji, to nie "ustalenia naukowe" są ostatecznym argumentem, ale "wola Boża" lub interpretacja świętych tekstów przez duchownych. Taki system nie jest bardziej otwarty na krytykę. Wręcz przeciwnie, kwestionowanie decyzji władzy teokratycznej jest równoznaczne z kwestionowaniem woli Boga, co często pociąga za sobą znacznie surowsze konsekwencje niż w debacie publicznej w państwie świeckim.
2. Brak mechanizmu korekty: Nauka, nawet jeśli bywa upolityczniona, z natury opiera się na zasadzie falsyfikacji i konsensusu naukowego, który jest wynikiem istnienia zbieżnych, różnorodnych dowodów, a nie głosowania. Choć konsensus naukowy nie jest nieomylny, stanowi najlepszą dostępną wiedzę, która może ulec zmianie w świetle nowych dowodów i badań. W teokracji, dogmat religijny jest z założenia niezmienny i nie podlega rewizji na podstawie nowych danych empirycznych czy racjonalnej krytyki.

Ideologia i konsensus naukowy: Gdzie leży problem?

Problem, który opisujesz, dotyczy polityzacji nauki i wykorzystywania argumentu o "konsensusie naukowym" w debacie publicznej.

Konsensus naukowy to powszechna ocena, stanowisko lub opinia środowiska naukowego w konkretnej dziedzinie, osiągana poprzez komunikację, proces publikacji, recenzje (peer review) i potwierdzanie wyników. W przypadku globalnego ocieplenia, istnieje szeroki konsensus, że klimat się ociepla, a przyczyną jest działalność człowieka.

Kiedy jednak konsensus jest używany jako "koronny argument, który ma kończyć dyskusję", może to prowadzić do:

• Marginalizacji sceptyków: Osoby kwestionujące dominujące stanowisko (nawet jeśli ich argumenty są słabe) mogą czuć się zwalczane, a nie merytorycznie dyskutowane.
• Zacierania granic między nauką a polityką: Decyzje polityczne (np. o ograniczeniu emisji CO2) są odpowiedzią na konsensus, co zacieśnia związek między wiedzą ekspercką a polityką. To z kolei rodzi podejrzenia o ideologiczne motywacje.

W systemach demokratycznych, mimo tych napięć, istnieje mechanizm wolności słowa i pluralizmu, który teoretycznie pozwala na krytykę i wymianę poglądów, nawet jeśli w praktyce bywa to trudne.

Podsumowanie: Czy teokracja jest rozwiązaniem?

Teokracja nie jest rozwiązaniem problemu ideologizacji ekspertów, ponieważ zastępuje ona ideologię świecką ideologią religijną, która jest jeszcze bardziej dogmatyczna i oparta na niepodważalnym autorytecie.

Zamiast dyskusji opartej na dowodach, choćby i upolitycznionej, teokracja oferuje system, w którym:

• Prawda jest z góry ustalona i niezmienna (dogmat religijny).
• Władza jest sprawowana przez interpretatorów tej prawdy (duchownych).
• Pluralizm poglądów jest ograniczony w imię wyższych, boskich zasad.

W efekcie, teokracja nie rozwiązuje problemu dogmatyzmu, ale go maksymalizuje, eliminując jednocześnie fundamenty wolnej debaty i krytycznego myślenia, które są niezbędne zarówno dla rozwoju nauki, jak i zdrowej demokracji.