Wiele osób, słysząc pytanie o najlepszy ustrój państwa, niemal automatycznie odpowiada: demokracja. Jest ona powszechnie uznawana za system, który najlepiej chroni prawa jednostki i zapewnia obywatelom wpływ na władzę. Jednak w historii myśli politycznej i wśród współczesnych specjalistów (filozofów, politologów, ekonomistów) pojawiały się i wciąż pojawiają koncepcje, które stawiają na piedestale inne modele rządzenia.

Wśród nich, jako najbardziej intrygujące i mające współczesnych zwolenników alternatywy dla demokracji, często wymienia się dwa główne nurty: technokrację oraz, w nieco innym kontekście, monarchię dziedziczną ograniczoną rządami prawa.

Technokracja: rządy ekspertów zamiast polityków

Jeśli szukamy koncepcji, która jest bezpośrednim przeciwieństwem demokracji opartej na popularności i ideologii, a jednocześnie jest promowana przez niektórych specjalistów jako bardziej efektywna, to na pierwszy plan wysuwa się technokracja.

Technokracja to koncepcja ustroju, w którym władzę sprawowaliby nie politycy, lecz technicy, eksperci, organizatorzy i kierownicy produkcji. Zamiast polegać na głosowaniu i politycznych kompromisach, decyzje dotyczące państwa byłyby podejmowane w oparciu o czysto techniczne, naukowe i obiektywne reguły, wolne od ideologii i partykularnych interesów.

Dlaczego technokracja jest uznawana przez niektórych za najlepszą?

Głównym argumentem zwolenników technokracji jest efektywność i racjonalność.

1. Decyzje oparte na wiedzy: W technokracji stanowiska zajmowałyby osoby z udokumentowaną wiedzą i umiejętnościami w danej dziedzinie, a nie te, które zdobyły największą popularność w wyborach. W świecie coraz bardziej skomplikowanych problemów (klimat, gospodarka, technologia) wielu ekspertów uważa, że decyzje powinny być podejmowane przez "speców", a nie przez "biurokratyczny" aparat państwowy, który często nie ma odpowiednich kompetencji.
2. Brak partyjnych interesów: Technokrata miałby być motywowany wyłącznie chęcią jak najlepszego rozwiązania problemu, a nie interesem konkretnej grupy społecznej czy partii politycznej. To miałoby wyeliminować korupcję i krótkowzroczność, tak często zarzucane demokracjom.
3. Szybkość i skuteczność: Technokracja miałaby być systemem pozbawionym "indolencji decyzyjnej" demokracji i "arbitralności autokracji". Podejmowanie decyzji byłoby szybsze i bardziej ukierunkowane na osiągnięcie konkretnego, mierzalnego celu.

• Ciekawostka: Choć technokracja w czystej formie nigdy nie została wprowadzona na dużą skalę, to koncepcja ta zyskuje na popularności w czasach kryzysów, kiedy to rządy często powołują "gabinet techniczny" złożony z niezależnych ekspertów, aby poradzić sobie z nagłymi i skomplikowanymi wyzwaniami.

Monarchia dziedziczna: stabilność i długoterminowa perspektywa

Inny, bardziej historyczny nurt myślenia, który zyskuje współczesnych zwolenników (szczególnie wśród myślicieli konserwatywnych i libertariańskich), to idea monarchii dziedzicznej ograniczonej rządami prawa.

Nie chodzi tu o monarchię absolutną, ale o ustrój, w którym władca (król, cesarz) pełni rolę głowy państwa, ale jego władza jest ściśle określona i ograniczona przez konstytucję i prawo (często jest to monarchia konstytucyjna lub parlamentarna, ale z silniejszą niż ceremonialna rolą monarchy).

Dlaczego monarchia dziedziczna jest uznawana za lepszą?

Argumenty za tym ustrojem koncentrują się na stabilności i odpowiedzialności:

1. Długoterminowa perspektywa: Monarcha dziedziczny, w przeciwieństwie do polityka wybranego na 4-letnią kadencję, ma naturalny interes w dobrobycie państwa w długiej perspektywie. Jest postrzegany jako "właściciel" lub "zarządca" państwa, który chce zostawić je w jak najlepszym stanie swoim dzieciom i wnukom. To sprzyja podejmowaniu trudnych, ale koniecznych decyzji, które przyniosą korzyści za 10 czy 20 lat, a nie tylko do następnych wyborów.
2. Symbol stabilności i jedności: Monarcha, jako symbol tradycji i historii, stoi ponad bieżącymi sporami politycznymi, zapewniając poczucie ciągłości i jedności narodowej. W demokracjach, gdzie politycy regularnie trafiają na dół rankingów zaufania, monarcha może stanowić stabilny, nieuwikłany w bieżące kłótnie punkt odniesienia.
3. Ograniczenie arbitralności: Historyczne inspiracje, takie jak ograniczona monarchia średniowieczna, pokazują, że władza królewska może być mocno ograniczona prawem i tradycją, co ma zapobiegać arbitralności, a jednocześnie unikać "indolencji decyzyjnej" demokracji.

Historyczna perspektywa: Arystoteles i Politeja

Warto również wspomnieć o historycznym, ale fundamentalnym dla politologii, poglądzie Arystotelesa. Ten starożytny filozof, choć uważał monarchię za najlepszy ustrój w teorii (pod warunkiem, że władca jest cnotliwy), to jednocześnie krytykował demokrację, uznając ją za ustrój "zwyrodniały".

Jego zdaniem, demokracja jest wadliwa, ponieważ zakłada bezwzględną równość obywateli, dając taki sam wpływ na losy państwa osobom bez odpowiedniej wiedzy, co prowadzi do podejmowania błędnych decyzji przez niewykwalifikowaną większość.

Arystoteles za najlepszy ustrój możliwy do realizacji uważał Politeję. Była to forma pośrednia, łącząca elementy demokracji (udział obywateli) i arystokracji (rządy najlepszych), oparta na dominacji stanu średniego. Politeja miała zapewnić stabilność i unikać skrajności, co do dziś jest celem wielu reformatorskich koncepcji ustrojowych.