Wystawianie zdjęć osób w witrynach wystawowych, które są widoczne z ulicy czy chodnika, to z punktu widzenia prawa nic innego jak rozpowszechnianie wizerunku. To kluczowe pojęcie, które decyduje o tym, na jakiej podstawie prawnej fotografowie mogą to robić, a na jakiej nie.

Podstawą prawną, która reguluje tę kwestię w Polsce, jest przede wszystkim Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a konkretnie jej art. 81. Dodatkowo wizerunek jest chroniony jako dobro osobiste na gruncie Kodeksu cywilnego.

1. Zgoda – zasada ogólna dla osób pełnoletnich

Zgodnie z art. 81 ust. 1 Prawa autorskiego, rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej.

W praktyce oznacza to, że aby zdjęcie osoby (modela, klienta, czy nawet przypadkowego przechodnia) mogło legalnie wisieć w witrynie, fotograf musi posiadać jej wyraźną zgodę.

Jakie warunki musi spełniać taka zgoda?

• Musi być niewątpliwa: Osoba udzielająca zgody musi mieć pełną świadomość tego, w jakiej formie jej wizerunek będzie użyty, gdzie (np. w witrynie studia fotograficznego), jak długo i w jakim celu (np. w celach reklamowych/promocyjnych).
• Forma: Choć ustawa nie wymaga formy pisemnej, w interesie fotografa jest uzyskanie zgody na piśmie lub w formie dokumentowej (np. elektronicznej), aby w razie sporu móc udowodnić, że ją posiadał.
• Odpłatność: Jeśli osoba portretowana otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie (np. modelka na sesji), zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku jest domniemane, chyba że wyraźnie zastrzeżono inaczej w umowie. W takim przypadku to brak zgody (wyraźne zastrzeżenie) musi być udowodniony.

W przypadku witryny wystawowej, która ma charakter reklamowy i promocyjny, zgoda jest zazwyczaj elementem szerszej umowy na sesję zdjęciową lub modelowanie.

2. Wyjątki, kiedy zgoda nie jest wymagana

Istnieją sytuacje, w których fotograf może legalnie wystawić zdjęcie w witrynie bez uzyskania zgody. Dotyczą one jednak najczęściej zdjęć z przestrzeni publicznej, a nie typowych portretów studyjnych.

Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku nie jest wymagane, jeżeli:

1. Osoba stanowi jedynie szczegół całości: Dotyczy to sytuacji, gdy wizerunek osoby jest elementem większej kompozycji, np. fragmentem krajobrazu, tła imprezy publicznej, zgromadzenia czy ulicy. Jeśli zdjęcie w witrynie przedstawia np. malowniczy widok ulicy, a na nim widać przypadkowego przechodnia, który nie jest głównym tematem fotografii, zgoda nie jest konieczna. Jeśli jednak to zdjęcie portretowe, ten wyjątek nie ma zastosowania.
2. Osoba powszechnie znana: Jeśli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych. Dotyczy to np. zdjęcia znanego polityka na konferencji, które jest wystawione w witrynie jako element reportażu.

3. Wizerunek osób niepełnoletnich – szczególna ochrona

Kwestia wykorzystania wizerunku dzieci i młodzieży jest bardziej skomplikowana i wymaga większej ostrożności.

• Dzieci do 13. roku życia: Osoba poniżej 13. roku życia nie ma zdolności do czynności prawnych. W związku z tym, zgodę na rozpowszechnianie jej wizerunku muszą wyrazić oboje rodzice (lub opiekunowie prawni), ponieważ jest to uznawane za istotną sprawę dziecka.
• Osoby między 13. a 18. rokiem życia: Mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych. W tym przypadku, zgoda dziecka musi zostać potwierdzona zgodą rodziców (lub opiekunów prawnych).

W praktyce, w przypadku zdjęć niepełnoletnich, zawsze wymagane jest pisemne oświadczenie rodziców lub opiekunów prawnych, które precyzyjnie określa cel i zakres wykorzystania wizerunku (czyli np. wystawienie w witrynie).

Wizerunek jako dobro osobiste

Nawet jeśli fotograf ma formalną zgodę, musi pamiętać o ochronie dóbr osobistych (art. 23 Kodeksu cywilnego). Oznacza to, że rozpowszechnianie wizerunku nie może naruszać godności, dobrego imienia czy prywatności osoby portretowanej. Wystawienie zdjęcia w witrynie, nawet za zgodą, nie może odbywać się w sposób obraźliwy, nieetyczny lub naruszający reputację.

Podsumowując:

Fotografowie umieszczają zdjęcia osób w witrynach wystawowych na podstawie zezwolenia (zgody) osoby portretowanej (art. 81 Prawa autorskiego). W przypadku dzieci i młodzieży, zgoda ta musi być wyrażona lub potwierdzona przez rodziców/opiekunów prawnych. Bez takiej zgody, wystawienie zdjęcia jest nielegalne i stanowi naruszenie prawa do wizerunku, co może skutkować roszczeniami cywilnoprawnymi.