To zagadnienie, które dotyka sedna filozofii władzy i natury ludzkiej. Myśl przypisywana pierwszemu cesarzowi Chin, Qin Shi Huangowi, a wywodząca się z doktryny legizmu (Fajia), jest brutalnie prosta: strach jest najskuteczniejszym narzędziem kontroli.

Legiści, tacy jak Shang Yang, a później Han Fei, na których opierał się Qin Shi Huang, wychodzili z założenia, że natura ludzka jest z gruntu zła i egoistyczna. Ludzie, pozostawieni sami sobie, będą dążyć do własnych korzyści, co prowadzi do chaosu. Dlatego jedynym sposobem na utrzymanie porządku w państwie jest ustanowienie surowych, jasnych i bezwzględnie egzekwowanych praw, a co za tym idzie — drakońskich kar za nawet najmniejsze przewinienia.

Strach jako fundament porządku

Zgodnie z tą legistyczną regułą, którą kierował się Qin Shi Huang, cel był jasny: "Jeśli będziesz rządził ludźmi, stosując kary, ludzie będą się bać. Bojąc się, nie będą popełniać występków."

W praktyce oznaczało to, że system prawny dynastii Qin był zaprojektowany tak, aby karać surowo za wszelkie odstępstwa, niezależnie od rangi społecznej. Celem było stworzenie tak wszechobecnego i intensywnego strachu, że sam lęk przed konsekwencjami miałby działać jako najsilniejszy środek prewencyjny. Nie chodziło o wychowanie moralne (jak w konfucjanizmie), ale o czystą, pragmatyczną kontrolę behawioralną.

Czy to działało? Perspektywa historyczna

Odpowiedź na pytanie, czy ten system sprawił, że ludzie unikali przestępstw, jest złożona i wymaga spojrzenia na krótkie, ale intensywne rządy dynastii Qin (221–206 p.n.e.).

Krótkoterminowa skuteczność: Żelazny uścisk

W początkowym okresie, po zjednoczeniu Chin i zakończeniu Okresu Walczących Królestw, legizm faktycznie umożliwił Qin Shi Huangowi szybkie i skuteczne narzucenie żelaznego uścisku na nowo podbitych poddanych. Surowe prawa przyczyniły się do centralizacji państwa, unifikacji pisma, miar i wag, a także do mobilizacji setek tysięcy ludzi do gigantycznych projektów budowlanych, takich jak Wielki Mur czy mauzoleum cesarza. W tym sensie, legizm zapewnił władcy narzędzia do utrzymania porządku i wymuszenia posłuszeństwa.

Długoterminowa porażka: Bunt i upadek

Jednak historyczny bilans jest nieubłagany: dynastia Qin przetrwała zaledwie 15 lat, a jej upadek nastąpił niedługo po śmierci Qin Shi Huanga, co jest często postrzegane jako pośredni skutek bezwzględnego egzekwowania legizmu.

Legizm, zamiast stworzyć stabilne i trwałe państwo, doprowadził do brutalnej i krwawej tyranii, która wywołała ogromne niezadowolenie i opór.

Ciekawostka: Jednym z najbardziej symbolicznych przykładów klęski tego systemu jest wydarzenie, które historycy często wskazują jako bezpośrednią iskrę buntu. Pewna grupa robotników, spóźniona na obowiązkową służbę publiczną (prawdopodobnie z powodu powodzi), stanęła w obliczu kary śmierci (lub bardzo surowej chłosty), niezależnie od tego, czy dotarła na czas, czy nie. Postawieni pod ścianą, zamiast poddać się karze, wybrali otwarty bunt. Strach przed karą nie powstrzymał ich przed przestępstwem (buntem), a wręcz przeciwnie — stał się jego przyczyną.

Wnioski: Granice strachu

System oparty wyłącznie na karze i strachu może wymusić posłuszeństwo, ale nie buduje lojalności, akceptacji społecznej ani wewnętrznej motywacji do przestrzegania prawa. Zamiast tego, prowadzi do:

1. Gromadzenia się urazy: Ludzie boją się, ale jednocześnie nienawidzą władzy, która ich uciska.
2. Brak marginesu błędu: Absolutna surowość kar za drobne przewinienia (jak spóźnienie) sprawia, że w obliczu nieuniknionej kary, ludzie nie mają nic do stracenia, co radykalnie zwiększa ryzyko buntu.
3. Krótkotrwałość: Reżimy oparte na totalnym strachu są historycznie niestabilne i często upadają gwałtownie, gdy tylko osłabnie centralna władza.

Legizm i rządy Qin Shi Huanga stanowią więc historyczny dowód na to, że choć kary mogą być skuteczne w krótkim okresie do narzucenia porządku, to nadmierne poleganie na strachu ostatecznie prowadzi do zniszczenia państwa, ponieważ zastępuje posłuszeństwo uległością, a uległość jest tylko chwilową formą oporu.