Demoralizacja nieletnich to temat, który budzi wiele emocji i pytań, zwłaszcza w kontekście prawnym. Czy da się stworzyć kompletną listę zachowań, które o niej świadczą? I co najważniejsze – które z nich faktycznie uruchamiają machinę prawną, czyli postępowanie przed sądem rodzinnym?

Odpowiedź nie jest prosta, bo polskie prawo, choć wymienia konkretne przykłady, celowo pozostawia definicję demoralizacji otwartą.

Demoralizacja nieletnich w świetle prawa – co to znaczy?

W Polsce ramy prawne dotyczące demoralizacji nieletnich określa przede wszystkim Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (która zastąpiła Ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich).

Zgodnie z tymi przepisami, demoralizacja jest rozumiana jako sytuacja, w której nieletni dopuszcza się zachowań świadczących o nieprzestrzeganiu norm i zasad społecznych. Co ważne, przepisy nie definiują demoralizacji w sposób zamknięty, ale podają przykłady okoliczności, które o niej świadczą. Użycie sformułowania „w szczególności” oznacza, że lista ta jest otwarta i sąd rodzinny może wziąć pod uwagę także inne zachowania, jeśli w jego ocenie świadczą one o zagrożeniu dla prawidłowego rozwoju nieletniego.

Przejawy demoralizacji, które mieszczą się w prawnej definicji

Poniższe zachowania i okoliczności są wprost wymienione w Ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich jako te, które w szczególności świadczą o demoralizacji i stanowią podstawę do interwencji sądu rodzinnego:

1. Dopuszczenie się czynu zabronionego (np. przestępstwa lub wykroczenia).
2. Naruszanie zasad współżycia społecznego.
3. Systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki (czyli notoryczne wagarowanie).
4. Używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych, ich prekursorów, środków zastępczych lub nowych substancji psychoaktywnych.
5. Uprawianie nierządu.

Ponadto, w kontekście prawnym i orzecznictwie, często wskazuje się na:

• Włóczęgostwo.
• Udział w grupach przestępczych.

Te zachowania stanowią najsilniejszą podstawę do wszczęcia postępowania w sprawie o demoralizację przez sąd rodzinny. Postępowanie to może być prowadzone wobec osób, które ukończyły 10 lat, ale nie ukończyły 18 lat.

Inne, szerzej rozumiane przejawy demoralizacji

Oprócz tych ściśle prawnych przykładów, w pedagogice, psychologii i praktyce szkolnej, za przejawy (objawy) demoralizacji uważa się szereg innych zachowań, które naruszają normy etyczne i moralne, a w konsekwencji mogą prowadzić do poważniejszych problemów. Jeśli są one systematyczne, nasilone i stanowią część procesu (a nie jednorazowy incydent), mogą być również uznane przez sąd za okoliczności świadczące o demoralizacji.

Do najczęściej wymienianych należą:

• Wulgarne słownictwo (częste, rażące).
• Wandalizm (niszczenie mienia).
• Ucieczki z domu (tzw. "bycie na gigancie").
• Agresja i stosowanie przemocy (fizycznej lub psychicznej) wobec rówieśników, nauczycieli czy innych osób.
• Przedwczesne podejmowanie życia seksualnego (w tym korzystanie z tzw. sponsoringu).
• Palenie papierosów.
• Lekceważąca postawa wobec nauczycieli, rodziców, opiekunów.
• Przynależność do destrukcyjnych subkultur, sekt.

Warto pamiętać, że jednorazowe, incydentalne zachowanie (np. przekleństwo w złości) w większości przypadków nie jest jeszcze podstawą do stwierdzenia demoralizacji w sensie prawnym. Demoralizacja jest postrzegana jako proces – stan zaburzonej osobowości i podatność na destrukcyjne wpływy środowiska, który manifestuje się w powtarzających się negatywnych zachowaniach.

Ciekawostka prawna: Rola szkoły

W przypadku, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji na terenie szkoły, dyrektor może zastosować środki oddziaływania wychowawczego, takie jak pouczenie, ostrzeżenie, przeproszenie pokrzywdzonego czy wykonanie określonych prac porządkowych na rzecz szkoły. Jest to możliwe za zgodą rodziców/opiekunów i samego nieletniego, o ile jest to wystarczające. Zastosowanie takiego środka nie wyklucza jednocześnie zastosowania kary określonej w statucie szkoły.

Podsumowując, choć nie da się wymienić wszystkich możliwych przejawów demoralizacji (bo życie pisze różne scenariusze), prawo wskazuje na te kluczowe, które stanowią bezpośrednią podstawę do interwencji sądu rodzinnego. Są to przede wszystkim czyny zabronione, naruszanie zasad współżycia społecznego, uchylanie się od nauki oraz używanie substancji psychoaktywnych.